Za co Władysław Reymont dostał Nagrodę Nobla
Akademia Szwedzka przyznała mu Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury za wielki epos narodowy, czyli za Chłopów, a werdykt ogłosiła 13 listopada 1924 roku. Nagroda wynosiła 116 719 koron szwedzkich.
To wyróżnia Reymonta wśród polskich laureatów literatury. Sienkiewiczowi, Miłoszowi, Szymborskiej i Tokarczuk Akademia przyznała nagrodę za całość pisarstwa, bez wskazania tytułu. Tylko w uzasadnieniu Reymonta pada nazwa konkretnej książki.
Po nagrodę nie pojechał. Jego stan zdrowia na to nie pozwalał, bo chorował ciężko na serce, więc do Sztokholmu nie dotarł, a dyplom i medal odebrało za niego polskie poselstwo. Zmarł trzynaście miesięcy później, 5 grudnia 1925 roku, jako jedyny polski noblista, który nie zdążył skorzystać z nagrody.
Chłopi
Powieść pisał w latach 1902 do 1908, a przed wydaniem książkowym ukazywała się w odcinkach w prasie. Składa się z czterech tomów nazwanych porami roku: Jesień, Zima, Wiosna i Lato. Ten układ nie jest ozdobnikiem, bo rytm wsi wyznaczają prace polowe i święta, a nie kalendarz wydarzeń historycznych.
Akcja toczy się w Lipcach, wsi pod Skierniewicami, którą Reymont znał z własnego życia. Osią jest spór o ziemię i o kobietę: bogaty gospodarz Maciej Boryna żeni się z młodą Jagną, czym wchodzi w drogę własnemu synowi Antkowi.
Język powieści miesza polszczyznę literacką z gwarą okolic Łowicza, co utrudnia przekłady, a w szkole bywa największą przeszkodą w lekturze. Powieść doczekała się dwóch głośnych ekranizacji. W 1973 roku powstał film i serial telewizyjny, a w 2023 roku malarska animacja Chłopi w reżyserii Doroty Kobieli i Hugh Welchmana, zrobiona techniką malowania na kliszy.
Droga do Sztokholmu wiodła przez Niemcy. W 1912 roku ukazał się przekład niemiecki pod tytułem Die Bauern, a to on otworzył powieści czytelników w Europie Zachodniej i pozwolił członkom Akademii ocenić ją samodzielnie. Bez tłumaczenia książka napisana po części gwarą łowicką pozostałaby dla nich niedostępna.
Rok nagrody miał dla Polski osobne znaczenie. Państwo wróciło na mapę sześć lat wcześniej, a nagroda dla Reymonta była pierwszym literackim Noblem przyznanym obywatelowi niepodległej Rzeczypospolitej. Sienkiewicz odbierał swoją jako mieszkaniec zaboru rosyjskiego.
Od krawca do pisarza
Urodził się 7 maja 1867 roku w Kobielach Wielkich jako Stanisław Władysław Rejment. Ojciec Józef był organistą, matka Antonina pochodziła ze zubożałej szlachty. Przyszły pisarz zamienił kolejność imion i zmienił pisownię nazwiska około 1892 roku, przy pierwszych publikacjach.
Szkół nie skończył. W latach 1880 do 1884 uczył się w Warszawie krawiectwa i zdał egzamin czeladniczy, ale w zawodzie nie pracował. Przez następne cztery lata grał w wędrownych trupach teatralnych, bez powodzenia i bez pieniędzy.
Od 1888 do 1893 roku pracował jako pracownik niższego szczebla na Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, między innymi w Rogowie i w Lipcach. Pilnował dróżników i przejazdów za pensję, która ledwie wystarczała na życie. To właśnie wtedy poznał wieś, którą dwadzieścia lat później opisał w Chłopach.
Z tych lat wyrosły dwie powieści. W Komediantce z 1896 roku i w jej dalszym ciągu, Fermentach z 1897 roku, Janka Orłowska, córka zawiadowcy stacji, ucieka z prowincji do Warszawy, żeby zostać aktorką, i przegrywa. Reymont opisał środowisko, które znał z własnej nieudanej kariery scenicznej.
Pierwszy sukces przyniosła mu reporterska Pielgrzymka do Jasnej Góry z 1895 roku, relacja z wędrówki, którą odbył razem z pielgrzymami. Cztery lata później wyszła Ziemia obiecana, powieść o Łodzi przemysłowej i o trzech przyjaciołach, Niemcu, Żydzie i Polaku, którzy budują fabrykę. Andrzej Wajda nakręcił na jej podstawie film w 1975 roku.
Wypadek, który dał mu wolność
13 lipca 1900 roku pod Warszawą zderzyły się dwa pociągi Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Zginęło pięć osób, rannych było blisko czterdzieści. Reymont jechał jako pasażer i odniósł obrażenia nóg oraz klatki piersiowej.
Dokumentacja lekarska mówiła o dwunastu złamanych żebrach, a historycy do dziś spierają się, czy opis nie był przesadzony na potrzeby roszczenia. Pisarz wytoczył kolei sprawę i wygrał odszkodowanie bliskie czterdziestu tysiącom rubli, sumę, która wtedy pozwalała kupić majątek ziemski.
Od tej pory nie musiał pracować zarobkowo i mógł pisać. Chłopów zaczął dwa lata po wypadku.
Ostatnie lata
W 1920 roku kupił majątek w Kołaczkowie w powiecie wrzesińskim i tam spędzał większość czasu. Chorował na serce coraz ciężej, a nagroda zastała go już w złym stanie.
Zmarł 5 grudnia 1925 roku w mieszkaniu przy ulicy Górnośląskiej w Warszawie. Pochowano go w Alei Zasłużonych na Powązkach, a serce, zgodnie z ówczesnym zwyczajem oddawania czci pisarzom, wmurowano w filarze kościoła Świętego Krzyża w Warszawie, gdzie spoczywa też serce Fryderyka Chopina.
Najważniejsze książki
| Rok | Tytuł | Uwagi |
|---|---|---|
| 1895 | Pielgrzymka do Jasnej Góry | reportaż, pierwszy sukces |
| 1896 | Komediantka | powieść o środowisku teatralnym |
| 1899 | Ziemia obiecana | Łódź przemysłowa, film Wajdy z 1975 |
| 1904 | Chłopi, tom Jesień i Zima | pierwsze dwa tomy |
| 1908 | Chłopi, tom Wiosna i Lato | zakończenie cyklu |
| 1911 | Wampir | powieść o londyńskim okultyzmie |
| 1913 | Rok 1794 | trylogia historyczna |
Pytania o Władysława Reymonta
Za co Reymont dostał Nobla?
Za Chłopów, określonych w uzasadnieniu jako wielki epos narodowy. Jako jedyny polski laureat literatury dostał nagrodę za konkretną książkę, a nie za całość twórczości. Werdykt ogłoszono 13 listopada 1924 roku.
Jakie powieści napisał Reymont?
Chłopów, Ziemię obiecaną, Komediantkę, Wampira i trylogię Rok 1794. Zaczynał od reportażu Pielgrzymka do Jasnej Góry z 1895 roku.
Dlaczego Reymont nie odebrał Nagrody Nobla osobiście?
Z powodu choroby serca, która w 1924 roku była już zaawansowana. Do Sztokholmu nie pojechał, a zmarł trzynaście miesięcy po ogłoszeniu werdyktu.
Gdzie rozgrywają się Chłopi?
W Lipcach pod Skierniewicami. Reymont pracował tam na kolei w latach 1888 do 1893 i stamtąd znał realia, które opisał. Wieś nazywa się dziś Lipce Reymontowskie.
Jak naprawdę nazywał się Reymont?
Stanisław Władysław Rejment. Przy pierwszych publikacjach około 1892 roku zamienił kolejność imion i zmienił pisownię nazwiska na Reymont.
Gdzie jest pochowany Władysław Reymont?
W Alei Zasłużonych na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Jego serce wmurowano w filarze kościoła Świętego Krzyża, w którym spoczywa również serce Fryderyka Chopina.