Testament, który powołał nagrodę
Najbardziej znane wyróżnienie na świecie powstało z testamentu chemika, który dorobił się na dynamicie. Alfred Nobel podpisał ostatnią wersję 27 listopada 1895 roku w Paryżu i zapisał w niej, że odsetki od jego majątku mają co roku trafiać do tych, którzy w minionym roku przynieśli ludzkości największy pożytek. Od 1901 roku przyznano w ten sposób 633 nagrody w sześciu dziedzinach.
Nobel zmarł 10 grudnia 1896 roku w San Remo. Rodzina kwestionowała testament, a wykonawcy potrzebowali kilku lat na założenie fundacji i uzgodnienie zasad z instytucjami, które miały wybierać laureatów. Fundacja Nobla powstała w 1900 roku, pierwsze nagrody wręczono rok później.
Testament wymieniał pięć dziedzin: fizykę, chemię, fizjologię lub medycynę, literaturę oraz działania na rzecz braterstwa między narodami. Szósta dziedzina dołączyła siedemdziesiąt lat później i nie pochodzi od Nobla. Bank Szwecji ustanowił ją w 1968 roku z okazji trzechsetlecia swojego istnienia, a pierwszą nagrodę w ekonomii przyznano w 1969 roku.
Kto wybiera laureatów
Nobel wskazał w testamencie konkretne instytucje i ten podział obowiązuje do dziś. Każda pracuje osobno i nie konsultuje werdyktu z pozostałymi. Instytucji jest cztery, a nie sześć, bo o fizyce, chemii i ekonomii decyduje ta sama akademia.
Nagroda pokojowa jako jedyna rozstrzyga się w Norwegii. Nobel nie wyjaśnił tego wyboru, a historycy wiążą go z unią szwedzko-norweską, która istniała za jego życia.
Zasady, które ograniczają wybór
Jedną nagrodę może dostać najwyżej troje ludzi i najwyżej dwie prace. To ograniczenie bywa krytykowane, bo współczesne odkrycia naukowe powstają w zespołach liczących dziesiątki osób.
Od 1974 roku nagrody nie przyznaje się pośmiertnie. Jeśli laureat umrze po ogłoszeniu werdyktu, nagroda zostaje w mocy. Zdarzyło się to Ralphowi Steinmanowi w 2011 roku: zmarł trzy dni przed ogłoszeniem, o czym komitet nie wiedział, i nagrodę utrzymano.
Kandydatów zgłaszają uprawnione osoby i instytucje, a termin upływa 31 stycznia. Nazwiska kandydatów oraz przebieg obrad pozostają tajne przez pięćdziesiąt lat. Dlatego listy faworytów publikowane przed ogłoszeniem są spekulacjami, a nie przeciekami.
Kalendarz roku noblowskiego
Laureatów ogłasza się na początku października, zawsze w ciągu kilku dni, po jednej dziedzinie dziennie. Ceremonia wręczenia przypada 10 grudnia, w rocznicę śmierci Nobla. Nagrody naukowe i literacką wręcza król Szwecji w Sztokholmie, pokojową przewodniczący komitetu w Oslo.
Laureat dostaje medal, dyplom i pieniądze. W 2025 roku wysokość nagrody w każdej dziedzinie wyniosła 11 milionów koron szwedzkich. Kwota zmienia się w zależności od wyników finansowych fundacji i była obniżana po stratach inwestycyjnych.
Nagroda w liczbach
Od 1901 do 2025 roku przyznano 633 nagrody, które trafiły do laureatów 1026 razy. Osób i organizacji jest mniej niż wyróżnień, bo siedmioro laureatów nagrodzono więcej niż raz. Na liście figuruje 990 osób i 28 organizacji.
Dwukrotnie nagradzano Marię Skłodowską-Curie, Johna Bardeena, Linusa Paulinga, Fredericka Sangera i Barry’ego Sharplessa. Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża dostał pokojową nagrodę trzy razy, w 1917, 1944 i 1963 roku, a Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców dwa razy.
Czterdzieści dziewięć razy nagrody nie przyznano w ogóle. Najwięcej takich lat przypada na obie wojny światowe, gdy komitety uznawały, że nie ma kandydatów spełniających wolę fundatora. W 1940, 1941 i 1942 roku nie przyznano żadnej z nagród.
Pytania o Nagrodę Nobla
Ile wynosi Nagroda Nobla?
W 2025 roku każda dziedzina miała pulę 11 milionów koron szwedzkich. Jeśli nagrodę dzieli kilku laureatów, kwotę dzieli się według proporcji wskazanej przez komitet.
Kiedy ogłaszani są laureaci Nagrody Nobla?
Na początku października, w ciągu kilku dni, po jednej dziedzinie dziennie. W 2026 roku ogłoszenia zaplanowano od 5 do 12 października.
Kiedy odbywa się ceremonia wręczenia Nagrody Nobla?
10 grudnia, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Nagrody naukowe i literacką wręcza się w Sztokholmie, pokojową w Oslo.
Czy Nagrodę Nobla można dostać pośmiertnie?
Nie, od 1974 roku statut tego zabrania. Jeśli laureat umrze po ogłoszeniu werdyktu, nagroda zostaje przyznana. Przed 1974 rokiem wyjątki zdarzyły się dwa razy: Erik Axel Karlfeldt w 1931 roku i Dag Hammarskjöld w 1961 roku.
Ile osób może dostać jedną Nagrodę Nobla?
Najwyżej troje, za najwyżej dwie prace. Ograniczenie wynika ze statutu fundacji, nie z testamentu.
Czy ekonomia to prawdziwy Nobel?
To nagroda ustanowiona przez Bank Szwecji w 1968 roku i jej pełna nazwa brzmi Nagroda Banku Szwecji imienia Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych. Wręcza się ją razem z pozostałymi, wybiera ta sama akademia co w fizyce i chemii, ale nie pochodzi z testamentu.
Kto zgłasza kandydatów do Nagrody Nobla?
Uprawnione osoby i instytucje, między innymi profesorowie wskazanych uczelni, dawni laureaci i członkowie komitetów. Zgłoszenia przyjmowane są do 31 stycznia, a nazwiska kandydatów pozostają tajne przez pięćdziesiąt lat.