Alfred Nobel wynalazł dynamit, zbudował fabryki w dziewięćdziesięciu miejscach na świecie i zgromadził 355 patentów. Majątek zapisał na nagrody dla tych, którzy przynieśli ludzkości największy pożytek, a rodzina próbowała ten zapis obalić.
Chłopiec z Sztokholmu, który dorastał w Petersburgu
Urodził się 21 października 1833 roku w Sztokholmie, jako trzeci syn Immanuela i Andriette Nobelów. Ojciec był inżynierem i wynalazcą, budował mosty i eksperymentował z kruszeniem skał. W roku narodzin Alfreda jego interes upadł, więc wyjechał szukać pracy w Finlandii i Rosji, a matka utrzymywała rodzinę ze sklepu spożywczego.
W Petersburgu Immanuel odbił się od dna na dostawach dla rosyjskiej armii. Przekonał cara, że miny morskie powstrzymają obce okręty, i rzeczywiście podczas wojny krymskiej brytyjska flota nie podeszła na odległość strzału. W 1842 roku ściągnął rodzinę do Rosji, a synom zapewnił prywatnych nauczycieli. W wieku siedemnastu lat Alfred mówił i pisał po szwedzku, rosyjsku, francusku, angielsku i niemiecku.
Najbardziej ciągnęło go do literatury, chemii i fizyki. Ojciec nie był zadowolony z zainteresowania poezją i wysłał go za granicę, żeby wyuczył się na inżyniera chemika.
Nitrogliceryna i śmierć brata
W Paryżu Alfred pracował w laboratorium chemika Théophile’a Pelouze’a i poznał tam Ascania Sobrero, który trzy lata wcześniej wynalazł nitroglicerynę. Ciecz uznawano za zbyt niebezpieczną, żeby się do czegokolwiek nadawała. Alfred uznał inaczej i po powrocie do Rosji zaczął z ojcem pracować nad jej zastosowaniem przy robotach budowlanych.
Po powrocie rodziny do Szwecji w 1863 roku eksperymenty kosztowały życie kilku osób, w tym najmłodszego brata, Emila. Władze zakazały takich prób w granicach Sztokholmu. Alfred przeniósł je wtedy na barkę na jeziorze Melar i w 1864 roku uruchomił masową produkcję.
Dynamit, czyli nitrogliceryna, która przestała wybuchać przypadkiem
Przełom przyszedł w 1866 roku. Alfred odkrył, że nitrogliceryna wchłonięta w drobny piasek okrzemkowy zmienia się w pastę, którą da się formować w laski i wkładać do otworów wiertniczych. Patent dostał rok później i nazwał wynalazek dynamitem. Opracował też spłonkę, czyli detonator odpalany lontem.
Wynalazek trafił w swój czas, bo akurat upowszechniały się wiertła diamentowe i młoty pneumatyczne. Drążenie tuneli, kruszenie skał i budowa mostów nagle staniały. Nobel zbudował fabryki w dziewięćdziesięciu miejscach i objeżdżał ponad dwadzieścia krajów, mieszkając w Paryżu. Nazwano go najbogatszym włóczęgą Europy. Eksperymentował także z kauczukiem syntetycznym, sztuczną skórą i jedwabiem. Do śmierci zgromadził 355 patentów.
Sekretarka, która podsunęła mu nagrodę pokojową
Nobel nie założył rodziny. Gdy szukał sekretarki, zgłosiła się Austriaczka Bertha Kinsky, późniejsza hrabina von Suttner. Pracowała u niego krótko, bo wróciła do Austrii, żeby wyjść za mąż, ale korespondowali przez lata. Została jedną z najważniejszych postaci ruchu pokojowego i napisała głośną powieść Precz z orężem. Gdy Nobel pisał testament, umieścił w nim nagrodę dla tych, którzy działają na rzecz pokoju. Sama Bertha von Suttner odebrała ją w 1905 roku.
Testament z 27 listopada 1895 roku
Ostatnią wersję testamentu podpisał w Klubie Szwedzko-Norweskim w Paryżu. Zapisał w nim, że cały pozostały majątek ma zostać zamieniony na bezpieczne papiery wartościowe, a odsetki mają co roku trafiać do tych, którzy w minionym roku przynieśli ludzkości największy pożytek.
Odsetki dzieli się na pięć równych części: jedną dla tego, kto dokonał najważniejszego odkrycia lub wynalazku w dziedzinie fizyki, jedną dla autora najważniejszego odkrycia albo ulepszenia w chemii, jedną w dziedzinie fizjologii lub medycyny, jedną dla twórcy najwybitniejszego dzieła literackiego o idealistycznym kierunku i jedną dla tego, kto najwięcej zrobił dla braterstwa między narodami, zniesienia lub ograniczenia armii oraz zwoływania kongresów pokojowych.
Fragment testamentu w przekładzie redakcji. Nobel wskazał w nim także instytucje przyznające nagrody i zastrzegł wprost, że przy wyborze nie wolno brać pod uwagę narodowości kandydata.
Pięć lat sporu o ostatnią wolę
Po otwarciu testamentu wybuchła awantura. Krewni kwestionowali zapis, urzędy w kilku krajach podważały jego ważność, a instytucje wskazane przez Nobla początkowo odmawiały przyjęcia obowiązku wybierania laureatów. Wykonawcy testamentu, z Ragnarem Sohlmanem na czele, potrzebowali pięciu lat, żeby doprowadzić sprawę do końca. Pierwsze nagrody wręczono w 1901 roku.
Nobel zmarł 10 grudnia 1896 roku w San Remo. Dlatego właśnie 10 grudnia odbywa się co roku ceremonia wręczenia nagród.
Opowieść o nekrologu, który miał zmienić jego życie
Powtarza się historia, według której francuska gazeta pomyliła Alfreda z jego bratem Ludwikiem i w 1888 roku opublikowała nekrolog nazywający go handlarzem śmierci. Nobel miał przeczytać własny nekrolog i pod jego wpływem zapisać majątek na nagrody. Opowieść jest sugestywna, ale historycy nie odnaleźli oryginalnego artykułu, a sama Fundacja Nobla jej nie przytacza. Traktujemy ją więc jako anegdotę, a nie udokumentowany fakt.
Pytania o Alfreda Nobla
Kim był Alfred Nobel?
Szwedzkim chemikiem, wynalazcą i przemysłowcem. Wynalazł dynamit, prowadził fabryki materiałów wybuchowych w ponad dwudziestu krajach i zgromadził 355 patentów. W testamencie ustanowił Nagrodę Nobla.
Kiedy urodził się i zmarł Alfred Nobel?
Urodził się 21 października 1833 roku w Sztokholmie, a zmarł 10 grudnia 1896 roku w San Remo we Włoszech. Data jego śmierci jest dniem corocznej ceremonii wręczenia Nagród Nobla.
Co wynalazł Alfred Nobel?
Przede wszystkim dynamit, czyli nitroglicerynę wchłoniętą w ziemię okrzemkową, którą dało się bezpiecznie transportować i formować. Opracował także spłonkę detonującą oraz pracował nad kauczukiem syntetycznym i sztucznym jedwabiem.
Dlaczego Alfred Nobel ustanowił nagrodę?
W testamencie napisał, że odsetki od jego majątku mają trafiać do tych, którzy przynieśli ludzkości największy pożytek. Na pomysł nagrody pokojowej wpłynęła jego znajomość z Berthą von Suttner, działaczką ruchu pokojowego.
Czy Alfred Nobel miał żonę i dzieci?
Nie, nie założył rodziny. Majątek nie miał więc bezpośrednich spadkobierców w linii prostej, co ułatwiło przeznaczenie go na fundusz nagród, ale i tak wywołało spór z krewnymi.
Ile patentów miał Alfred Nobel?
W chwili śmierci 355. Fabryki działające na jego licencjach pracowały w dziewięćdziesięciu miejscach na świecie.