Za co Maria Skłodowska-Curie dostała dwie Nagrody Nobla
Maria Salomea Skłodowska jest jedyną osobą w historii nagrodzoną w dwóch różnych dziedzinach nauk ścisłych. Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki dostała w 1903 roku, a w dziedzinie chemii w 1911 roku. Była też pierwszą kobietą, której tę nagrodę przyznano.
Werdykt z fizyki ogłoszono 12 listopada 1903 roku i podzielono na dwie części. Połowa przypadła Henriemu Becquerelowi za odkrycie samorzutnej promieniotwórczości, a drugą połowę podzielili między siebie Maria i Piotr Curie za wspólne badania nad zjawiskami promieniowania, które Becquerel opisał. Cała pula wynosiła wtedy 141 358 koron szwedzkich.
Druga nagroda była już tylko jej. Akademia ogłosiła ją 7 listopada 1911 roku, dokładnie w czterdzieste czwarte urodziny uczonej, za zasługi dla rozwoju chemii: odkrycie polonu i radu, wyodrębnienie czystego radu oraz zbadanie właściwości i związków tego pierwiastka. Tym razem cała kwota, 140 695 koron, trafiła do jednej osoby.
Tej pierwszej nagrody mogło zabraknąć. Francuska Akademia Nauk zgłosiła do niej Becquerela i Piotra Curie, pomijając Marię. O sprawie dowiedział się szwedzki matematyk Magnus Gösta Mittag-Leffler, członek komitetu i zwolennik obecności kobiet w nauce, i napisał o tym do Piotra. Ten odpowiedział, że jeśli rzeczywiście bierze się go pod uwagę, to bardzo chce być rozpatrywany razem z panią Curie, bo badania nad ciałami promieniotwórczymi prowadzili wspólnie. Kandydaturę Marii zgłoszoną rok wcześniej uznano wtedy za ważną.
Z tej nagrody wyrosła liczba, która zmieniła się od tamtej pory niewiele. Przez sto dwadzieścia lat Nagrodę Nobla z fizyki przyznano pięciu kobietom. Po Skłodowskiej-Curie dostały ją Maria Goeppert Mayer w 1963 roku, Donna Strickland w 2018, Andrea Ghez w 2020 i Anne L’Huillier w 2023.
Pierwiastek nazwany od Polski
Punktem wyjścia była obserwacja Becquerela, że sole uranu zaciemniają kliszę fotograficzną bez udziału światła. Skłodowska-Curie zabrała się za pomiary tego promieniowania i stwierdziła, że pewne minerały promieniują silniej, niż wynikałoby z zawartego w nich uranu. Wniosek był prosty i trudny zarazem: musi w nich siedzieć coś jeszcze.
W lipcu 1898 roku małżonkowie ogłosili odkrycie pierwszego z tych pierwiastków. Nazwali go polon, od nazwy kraju, którego wtedy nie było na mapie. Polska od ponad stu lat pozostawała podzielona między zaborców, a Warszawa, w której uczona się urodziła, leżała w Imperium Rosyjskim. Nazwa pierwiastka była świadomym gestem politycznym. Drugi pierwiastek, rad, ogłosili 26 grudnia tego samego roku. To Maria wprowadziła też do nauki słowo promieniotwórczość.
Od ogłoszenia odkrycia do dowodu droga była długa. Z kilku ton odpadów po przeróbce rudy uranu małżonkowie wydzielali w szopie przy ulicy Lhomond kolejne frakcje, aż w 1902 roku otrzymali śladowe ilości soli radu. Czysty rad metaliczny Skłodowska-Curie wyodrębniła dopiero w 1910 roku i właśnie to przeważyło przy drugiej nagrodzie.
Z Warszawy do Paryża
Urodziła się 7 listopada 1867 roku w Warszawie jako najmłodsze z pięciorga dzieci. Ojciec Władysław Skłodowski uczył matematyki i fizyki, matka Bronisława prowadziła pensję dla dziewcząt.
Na uniwersytet w Warszawie kobiety nie miały wstępu, więc Maria uczyła się na Uniwersytecie Latającym, tajnych kursach prowadzonych w prywatnych mieszkaniach. Z siostrą Bronisławą zawarła wtedy umowę, która zdecydowała o obu ich życiorysach: Maria pracowała jako guwernantka i opłacała siostrze studia medyczne w Paryżu, a po kilku latach Bronisława miała pomóc jej przyjechać.
Umowy dotrzymały. Pod koniec 1891 roku Maria zapisała się na paryską Sorbonę, gdzie w 1893 roku zrobiła licencjat z fizyki, a rok później z matematyki. W domu profesora Kowalskiego poznała Piotra Curie, urodzonego w 1859 roku fizyka zajmującego się kryształami i magnetyzmem. Pobrali się 26 lipca 1895 roku w podparyskim Sceaux, bez ceremonii religijnej, i wtedy przyjęła obywatelstwo francuskie. Polskiego nie mogła zachować, bo państwo polskie nie istniało.
Po śmierci Piotra
19 kwietnia 1906 roku Piotr Curie zginął w wypadku na paryskiej ulicy, potrącony przez konny wóz. Miesiąc później, 13 maja, Sorbona powierzyła jego katedrę wdowie. Została w ten sposób pierwszą kobietą z profesurą na tej uczelni.
Kierowała potem laboratorium w paryskim Instytucie Radowym, a w 1932 roku doprowadziła do otwarcia Instytutu Radowego w Warszawie, któremu przekazała gram radu kupiony ze składek. Placówka zajmowała się leczeniem nowotworów i działa do dziś jako Narodowy Instytut Onkologii.
Ruchome rentgeny na froncie
Po wybuchu pierwszej wojny światowej uznała, że najwięcej pożytku przyniosą aparaty rentgenowskie przy linii frontu, gdzie chirurdzy operowali odłamki na wyczucie. Jako kierowniczka służby radiologicznej zorganizowała około dwustu stacji rentgenowskich i wyposażyła dwadzieścia samochodów z przenośną aparaturą. Żołnierze nazywali je małymi Curie. Jeździła nimi osobiście, razem z siedemnastoletnią wtedy córką Ireną.
Śmierć, Panteon i rodzina
Zmarła 4 lipca 1934 roku w sanatorium Sancellemoz w Alpach Francuskich. Przyczyną była niedokrwistość aplastyczna, czyli zanik szpiku kostnego, wywołana latami pracy z materiałami promieniotwórczymi bez jakichkolwiek zabezpieczeń. Przez większość życia nosiła próbki w kieszeniach fartucha i trzymała je w szufladzie biurka.
Pochowano ją w grobie rodziny Curie w Sceaux. W 1995 roku szczątki obojga małżonków przeniesiono do paryskiego Panteonu, a ona została pierwszą kobietą, która spoczęła tam za własne zasługi. Trumnę wyłożono ołowiem, bo szczątki pozostają promieniotwórcze. Z tego samego powodu jej notatniki laboratoryjne przechowuje się w ołowianych pudłach i udostępnia po podpisaniu oświadczenia.
Starsza córka, Irena Joliot-Curie, dostała w 1935 roku Nagrodę Nobla z chemii razem z mężem Fryderykiem, za odkrycie sztucznej promieniotwórczości. Młodsza, Ewa, została pisarką i napisała biografię matki. Mąż Ewy odebrał w 1965 roku Pokojową Nagrodę Nobla w imieniu UNICEF-u, którego był dyrektorem.
Pytania o Marię Skłodowską-Curie
Ile Nagród Nobla dostała Maria Skłodowska-Curie?
Dwie: z fizyki w 1903 roku, wspólnie z mężem Piotrem i Henrim Becquerelem, oraz z chemii w 1911 roku, już samodzielnie. Jest jedyną osobą nagrodzoną w dwóch różnych dziedzinach nauk ścisłych.
Dlaczego pierwiastek nazywa się polon?
Od nazwy Polski, która w 1898 roku nie istniała na mapie, bo od ponad stu lat była podzielona między zaborców. Nazwa odkrytego pierwiastka była świadomym gestem politycznym uczonej.
Co odkryła Maria Skłodowska-Curie?
Dwa pierwiastki: polon w lipcu 1898 roku i rad 26 grudnia 1898 roku. Wyodrębniła też czysty rad metaliczny w 1910 roku i wprowadziła do nauki pojęcie promieniotwórczości.
Dlaczego wyjechała do Francji?
Bo w zaborze rosyjskim kobiety nie miały wstępu na uniwersytet. Uczyła się na tajnym Uniwersytecie Latającym, a na studia zapisała się w Paryżu pod koniec 1891 roku, gdy siostra Bronisława pomogła jej przyjechać.
Na co zmarła Maria Skłodowska-Curie?
Na niedokrwistość aplastyczną 4 lipca 1934 roku, w wieku 66 lat. Chorobę wywołały lata pracy z substancjami promieniotwórczymi bez zabezpieczeń.
Czy Maria Skłodowska-Curie była Polką?
Urodziła się w Warszawie i do końca życia mówiła po polsku, a polskości dała wyraz w nazwie polonu. Obywatelstwo francuskie przyjęła po ślubie w 1895 roku, bo państwa polskiego wtedy nie było.