Za co Czesław Miłosz dostał Nagrodę Nobla
Akademia Szwedzka ogłosiła werdykt 9 października 1980 roku. Nagrodziła poetę za to, że z bezkompromisową jasnością widzenia mówi o zagrożeniu człowieka w świecie ostrych konfliktów. Nagroda wynosiła 880 tysięcy koron szwedzkich.
Miłosz był wtedy od dwudziestu dziewięciu lat na emigracji, a w Polsce objęty zapisem cenzury. Jego nazwisko mogło się ukazać w druku tylko w kontekście potępienia, książek nie wydawano, a za przechowywanie paryskich wydań groziły kłopoty. Nagroda zmusiła władze do zmiany, bo przemilczeć noblisty się nie dało. Rok później pisarz po raz pierwszy od emigracji przyjechał do kraju.
Werdykt zbiegł się z sierpniem i powstaniem Solidarności. Na pytanie, czy Akademia brała pod uwagę sytuację w Polsce, jej członkowie odpowiadali, że nagroda dotyczy twórczości. Czytelnicy w kraju odebrali ją jednak jednoznacznie.
Wiersz na pomniku w Gdańsku
W grudniu 1980 roku, dwa miesiące po ogłoszeniu werdyktu, odsłonięto w Gdańsku Pomnik Poległych Stoczniowców 1970. Komitet budowy poprosił Miłosza o tekst, a na jednej z płaskorzeźb wyryto fragment jego wiersza Który skrzywdziłeś, napisanego w 1950 roku: „nie bądź bezpieczny, poeta pamięta”.
Wiersz powstał w Waszyngtonie, gdy autor był jeszcze dyplomatą komunistycznej Polski, i był rozrachunkiem z władzą, której wtedy służył. Trzydzieści lat później te same słowa stanęły na pomniku postawionym przez robotników, którzy wywalczyli zgodę na jego budowę w porozumieniach sierpniowych.
Wilno i Żagary
Urodził się 30 czerwca 1911 roku w Szetejniach na Litwie, wtedy w Imperium Rosyjskim. Dzieciństwo nad Niewiażą opisał później w Dolinie Issy, powieści o chłopcu dorastającym w dworku wśród ludzi mówiących po litewsku, polsku i rosyjsku.
Gimnazjum i studia skończył w Wilnie. Prawo na Uniwersytecie Stefana Batorego zrobił w 1934 roku, choć pisał już wtedy wiersze i współtworzył grupę poetycką Żagary. Nazywano ich katastrofistami, bo w ich wierszach z początku lat trzydziestych wracało przeczucie nadchodzącej zagłady.
Pracował w Polskim Radiu, najpierw w Wilnie, potem w Warszawie. Z radia wileńskiego zwolniono go za to, że dopuszczał do mikrofonu Białorusinów i Żydów.
Wojna i Campo di Fiori
Okupację spędził w Warszawie, pracując w Bibliotece Uniwersyteckiej i wydając w podziemiu pod pseudonimem Jan Syruć. Razem z bratem Andrzejem pomagał ukrywającym się Żydom. Za pomoc rodzinom Trossów i Wołkomińskich obaj dostali w 1989 roku tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Wiosną 1943 roku napisał Campo di Fiori, jeden z najważniejszych polskich wierszy o Zagładzie. Zestawił w nim karuzelę kręcącą się przy murze płonącego getta z rzymskim placem, na którym spalono Giordana Bruna, i z obojętnością gapiów.
Zerwanie i emigracja
Po wojnie przyjął pracę w dyplomacji nowej władzy. Był attaché kulturalnym w Nowym Jorku, Waszyngtonie i Paryżu, a w 1951 roku zerwał z reżimem i poprosił Francję o azyl polityczny.
Decyzja kosztowała go lata osamotnienia. Emigracja polska miała mu za złe wcześniejszą służbę, zachodnia lewica sympatyzująca z Moskwą uznała go za zdrajcę sprawy, a w kraju stał się osobą nieistniejącą. Oparciem był paryski Instytut Literacki Jerzego Giedroycia, który wydawał jego książki.
W 1953 roku ukazał się Zniewolony umysł, esej o tym, dlaczego inteligencja przyjmuje totalitarny sposób myślenia. Miłosz opisał w nim mechanizm, który nazwał ketmanem, czyli wewnętrzne rozdwojenie człowieka udającego lojalność. Książka stała się jego najbardziej znanym tekstem na Zachodzie i do dziś bywa czytana jako opis postaw pod każdą władzą, która żąda deklaracji.
Władze PRL odpowiedziały kampanią prasową. Poetę przedstawiano jako dezertera i zdrajcę, który roztrwonił talent, a w maju 1951 roku cenzura dostała instrukcje dotyczące jego tekstów i wzmianek o nim. Przez następne trzydzieści lat nazwisko Miłosza nie mogło się ukazać w oficjalnym obiegu inaczej niż w potępieniu, a jego książki krążyły w drugim obiegu albo przywożone z Paryża.
Berkeley i powrót
W 1960 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych i objął katedrę literatur słowiańskich na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Uczył tam ponad dwadzieścia lat, tłumacząc przy tym polską poezję na angielski i angielską na polski. Przełożył też na polski księgi biblijne, w tym Księgę Psalmów i Księgę Hioba.
Przekładał też polską poezję na angielski, między innymi wiersze Zbigniewa Herberta. Wydana w 1965 roku antologia Postwar Polish Poetry, w której zebrał dwudziestu pięciu poetów, wprowadziła polską literaturę do obiegu anglojęzycznego i wpłynęła na jej popularność w latach sześćdziesiątych.
Po 1989 roku dzielił czas między Kalifornię i Polskę, a w 1993 roku zamieszkał w Krakowie na stałe. Zmarł tam 14 sierpnia 2004 roku i został pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce.
Najważniejsze książki
| Rok | Tytuł | Uwagi |
|---|---|---|
| 1945 | Ocalenie | tom z wierszami wojennymi, w tym Campo di Fiori |
| 1953 | Zniewolony umysł | esej, Instytut Literacki w Paryżu |
| 1955 | Dolina Issy | powieść o litewskim dzieciństwie |
| 1957 | Traktat poetycki | poemat o polskiej poezji XX wieku |
| 1959 | Rodzinna Europa | eseje o Europie Środkowej |
| 1974 | Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada | poemat |
| 1994 | Na brzegu rzeki | tom późnej poezji |
Pytania o Czesława Miłosza
Za co Czesław Miłosz dostał Nagrodę Nobla?
Za twórczość, w której z bezkompromisową jasnością widzenia mówi o zagrożeniu człowieka w świecie ostrych konfliktów. Werdykt ogłoszono 9 października 1980 roku, gdy poeta był od dwudziestu dziewięciu lat na emigracji.
Jakie wiersze napisał Czesław Miłosz?
Najbardziej znane to Campo di Fiori o obojętności wobec Zagłady, Który skrzywdziłeś, którego fragment wyryto na pomniku w Gdańsku, oraz Piosenka o końcu świata z tomu Ocalenie.
Do jakiej grupy poetyckiej należał Miłosz?
Do wileńskich Żagarów, założonych na początku lat trzydziestych. Nazywano ich katastrofistami, bo w ich wierszach wracało przeczucie nadchodzącej katastrofy.
Dlaczego Miłosz wyemigrował?
W 1951 roku zerwał ze służbą dyplomatyczną komunistycznej Polski i poprosił Francję o azyl polityczny. Dwa lata później wydał Zniewolony umysł, rozrachunek z postawą intelektualistów wobec tej władzy.
Gdzie wykładał Czesław Miłosz?
Na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, gdzie od 1960 roku prowadził katedrę literatur słowiańskich przez ponad dwadzieścia lat.
Gdzie jest pochowany Czesław Miłosz?
W Krypcie Zasłużonych w kościele na Skałce w Krakowie. Zmarł 14 sierpnia 2004 roku w Krakowie, gdzie mieszkał od 1993 roku.