Za co László Krasznahorkai dostał Nagrodę Nobla
Akademia Szwedzka ogłosiła werdykt 9 października 2025 roku. Nagrodziła węgierskiego pisarza za twórczość, która w środku apokaliptycznej grozy potwierdza siłę sztuki. Nagroda wynosiła 11 mln koron szwedzkich.
Uzasadnienie mówi o całym dorobku i nie wskazuje żadnego tytułu. Akademia wymieniła natomiast dwie tradycje, w które wpisuje jego prozę: środkowoeuropejską linię od Franza Kafki do Thomasa Bernharda oraz nurt kontemplacyjny, który pisarz przywiózł z podróży po Azji Wschodniej.
Apokalipsa u Krasznahorkaiego nie ma w sobie nic z widowiska. Rozgrywa się w zapadłej węgierskiej prowincji, gdzie ludzie czekają na zbawcę, a dostają oszusta. W debiutanckim Szatańskim tangu z 1985 roku mieszkańcy upadającej spółdzielni witają człowieka, którego uznali za zmarłego. Do Melancholii sprzeciwu z 1989 roku przyjeżdża wędrowny cyrk z truchłem wieloryba, po czym miasteczko pogrąża się w przemocy. Po tej książce Susan Sontag nazwała pisarza mistrzem apokalipsy, a określenie przylgnęło na trzy dekady.
Wykład noblowski wygłosił 7 grudnia 2025 roku w siedzibie Akademii Szwedzkiej. Po angielsku wydano go pod tytułem Enough About Angels. Nagrodę odebrał trzy dni później w Sztokholmie. Rok wcześniej literacką Nagrodę Nobla dostała Han Kang, dwa lata wcześniej Jon Fosse.
Sam laureat skomentował werdykt powściągliwie. Powiedział, że cieszy go przede wszystkim to, iż nagroda dowodzi, że literatura istnieje sama w sobie, poza rozmaitymi pozaliterackimi oczekiwaniami.
Zdania, które nie chcą się skończyć
Jego powieści poznaje się po składni. Zdanie potrafi ciągnąć się przez stronę, kropka pojawia się rzadko, a akapit bywa długi na rozdział. Nie jest to ozdoba. Tak zapisany tekst nie pozwala czytelnikowi odetchnąć w tym samym miejscu, w którym odetchnąłby bohater.
Składnia dojrzała w Wojnie i wojnie z 1999 roku. Archiwista Korin znajduje w prowincjonalnym archiwum rękopis, uznaje go za najważniejszy tekst świata i rusza z Budapesztu do Nowego Jorku, żeby umieścić go w internecie. Całą podróż relacjonuje w gorączkowym potoku mowy.
Szatańskie tango otwiera motto z Kafki, a kompozycja powieści idzie za figurą tanga: sześć kroków naprzód, sześć wstecz. Jeszcze dalej poszedł zbiór Seiobo járt odalent z 2008 roku, w którym siedemnaście opowiadań ponumerowano według ciągu Fibonacciego.
Życiorys
Urodził się 5 stycznia 1954 roku w Gyuli przy granicy z Rumunią. Ojciec, György, był prawnikiem, matka Júlia Pálinkás pracowała w administracji ubezpieczeń społecznych. W latach 1968 do 1972 chodził do liceum im. Ferenca Erkela w Gyuli, do klasy z łaciną.
Rodzina nazywała się wcześniej Korin. Dziadek pisarza zmienił nazwisko w 1931 roku, gdy na Węgrzech rosła fala antysemityzmu, a ustawy antyżydowskie jeszcze nie obowiązywały. Wnuk dowiedział się o tym w wieku jedenastu lat. „Nasze pierwotne nazwisko brzmiało Korin, nazwisko żydowskie. Z takim nazwiskiem nigdy by nie przeżył”, powiedział greckiemu dziennikarzowi w 2018 roku. Nazwisko Korin nosi bohater Wojny i wojny.
Studia prawnicze zaczął w Segedynie, kontynuował w Budapeszcie, ale dyplom zrobił w 1983 roku na wydziale humanistycznym Uniwersytetu Loránda Eötvösa, ze specjalnością hungarystyczną. Dwa lata później wydał Szatańskie tango, które od razu uznano za przełom w węgierskiej prozie.
W 1987 roku wyjechał na stypendium do Berlina Zachodniego i od tego czasu dzielił życie między Węgry i Niemcy. W 1990 roku po raz pierwszy ruszył na dłużej do Azji Wschodniej, do Mongolii i Chin. W Kioto spędził po pół roku w 1996, 2000 i 2005 roku. Z tych pobytów wyrosły Seiobo járt odalent oraz powieść o tytule złożonym z czterech stron świata, Északról hegy, Délről tó, Nyugatról utak, Keletről folyó z 2003 roku.
Nagród zebrał po drodze kilkadziesiąt. W 1993 roku niemiecka Bestenliste wyróżniła Melancholię sprzeciwu, w 2004 roku dostał Nagrodę Kossutha, najwyższe węgierskie wyróżnienie państwowe, w 2015 roku Międzynarodową Nagrodę Bookera za całość dorobku, a w 2019 roku amerykańską National Book Award w kategorii literatury tłumaczonej, wspólnie z tłumaczką Ottilie Mulzet.
Rządu Viktora Orbána nie oszczędzał. Węgierskie stanowisko wobec rosyjskiej inwazji na Ukrainę, przedstawiane jako wewnętrzna sprawa słowiańska, nazwał niemożliwym do obrony moralnie. Mieszkał przez lata poza Węgrami, podobnie jak poprzedni węgierski laureat literackiego Nobla, Imre Kertész z 2002 roku.
Książki po polsku
Po polsku ukazały się cztery pozycje, wszystkie w przekładzie Elżbiety Sobolewskiej. Pierwsze trzy wydało W.A.B., gdzie pisarza wprowadziła na polski rynek Beata Stasińska. Od 2025 roku jego książki publikuje Czarne w serii Nowa Klasyka.
| Rok oryginału | Tytuł polski | Tytuł węgierski | Polskie wydanie |
|---|---|---|---|
| 1985 | Szatańskie tango | Sátántangó | W.A.B. 2004, Czarne 2026 |
| 1989 | Melancholia sprzeciwu | Az ellenállás melankóliája | W.A.B. 2007 |
| 1999 | Wojna i wojna | Háború és háború | W.A.B. 2011 |
| 2013 | A świat trwa | Megy a világ | Czarne 2025 |
Od czego zacząć czytanie Krasznahorkaiego
Od Szatańskiego tanga. Debiut jest krótszy od późniejszych powieści, a styl ma już gotowy, więc daje najszybszą odpowiedź na pytanie, czy ta proza jest dla nas. Wznowiło go Czarne w 2026 roku, więc po latach wróciło do księgarń.
Kto woli sprawdzić pisarza na krótkim odcinku, może wziąć A świat trwa, zbiór dwudziestu jeden opowiadań z 2013 roku. Angielski przekład znalazł się w 2018 roku na krótkiej liście Międzynarodowej Nagrody Bookera.
Melancholię sprzeciwu warto zostawić na moment, w którym długie zdanie przestaje męczyć. To książka o rozpadzie wspólnoty i o tym, jak łatwo tłum daje się poprowadzić, a jej rytm jest wolniejszy niż w debiucie.
Filmy Béli Tarra
Od 1985 roku węgierski reżyser Béla Tarr kręcił niemal wyłącznie filmy pisane razem z Krasznahorkaim. Powstało pięć obrazów, w tym siedmiogodzinne Szatańskie tango, które uchodzi za jeden z najtrudniejszych w odbiorze filmów w historii kina. Tarr zmarł 6 stycznia 2026 roku w wieku 70 lat, po długiej chorobie.
| Rok | Tytuł polski | Tytuł oryginalny | Uwagi |
|---|---|---|---|
| 1988 | Przeklęcie | Kárhozat | początek współpracy z Tarrem |
| 1994 | Szatańskie tango | Sátántangó | siedem godzin, czarno-biały |
| 2000 | Harmonie Werckmeistera | Werckmeister harmóniák | według Melancholii sprzeciwu |
| 2007 | Człowiek z Londynu | A Londoni férfi | według powieści Georges’a Simenona |
| 2011 | Koń turyński | A torinói ló | ostatni film Tarra; polskie wydanie DVD 2015 |
Pytania o László Krasznahorkaiego
Za co László Krasznahorkai dostał Nagrodę Nobla?
Za całą twórczość, która według Akademii Szwedzkiej w środku apokaliptycznej grozy potwierdza siłę sztuki. Werdykt ogłoszono 9 października 2025 roku, nagroda wynosiła 11 mln koron szwedzkich.
Jak wymawia się nazwisko Krasznahorkai?
Z akcentem na pierwszej sylabie, w przybliżeniu „KRAS-na-hor-kai”. Węgierskie „sz” czyta się jak polskie „s”. Imię brzmi w przybliżeniu „LAS-lo”.
Które książki Krasznahorkaiego są po polsku?
Cztery: Szatańskie tango, Melancholia sprzeciwu, Wojna i wojna i zbiór opowiadań A świat trwa. Wszystkie przełożyła Elżbieta Sobolewska.
Od której książki Krasznahorkaiego zacząć?
Od Szatańskiego tanga z 1985 roku. Debiut jest krótszy od późniejszych powieści, a styl pisarza ma już uformowany. Czarne wznowiło go w 2026 roku.
Dlaczego zdania Krasznahorkaiego są tak długie?
To wybór formalny. Tekst płynie bez kropek i akapitów, więc czytelnik nie może zatrzymać się tam, gdzie zatrzymałby się bohater. Najdalej posunięta wersja tej składni jest w Wojnie i wojnie z 1999 roku.
Jakie filmy powstały na podstawie książek Krasznahorkaiego?
Pięć obrazów Béli Tarra, od Przeklęcia z 1988 roku do Konia turyńskiego z 2011 roku. Najdłuższy z nich to siedmiogodzinne Szatańskie tango z 1994 roku.