Za co Lech Wałęsa dostał Pokojową Nagrodę Nobla
Norweski Komitet Noblowski ogłosił werdykt 5 października 1983 roku. Nagrodził przewodniczącego Solidarności za walkę bez przemocy o wolne związki zawodowe i prawa człowieka w Polsce. Nagroda wynosiła 1,5 mln koron szwedzkich.
Werdykt zapadł w czasie, gdy Solidarność była zdelegalizowana, a jej przywódca od roku pozostawał bez pracy i pod obserwacją. Władze PRL uznały nagrodę za wrogi gest. Rzecznik rządu mówił o próbie wywierania nacisku na Polskę, a prasa partyjna pomniejszała wagę wyróżnienia.
Komitet Noblowski podkreślił metodę na równi z celem. Sierpniowy strajk w Stoczni Gdańskiej zakończył się podpisanym porozumieniem, nie walką uliczną, a powstały po nim związek przez szesnaście miesięcy działał jawnie w państwie bloku wschodniego.
Nagrodę odebrała żona
Wałęsa do Oslo nie pojechał. Obawiał się, że po wyjeździe władze nie wpuszczą go z powrotem do kraju, a wtedy straciłby kontakt z ludźmi, w imieniu których działał.
Na uroczystości 10 grudnia 1983 roku medal i dyplom odebrała jego żona Danuta w towarzystwie trzynastoletniego syna Bogdana. Następnego dnia oficjalne przemówienie w imieniu laureata wygłosił Bohdan Cywiński. Pierwotnie miał to zrobić Tadeusz Mazowiecki, ale nie dostał paszportu.
To nie jedyny taki przypadek w historii nagrody pokojowej. W 2023 roku medal za uwięzioną w Iranie Narges Mohammadi odebrały jej nastoletnie dzieci, a w 2025 roku za ukrywającą się w Wenezueli Maríę Corinę Machado jej córka.
Od elektryka do przywódcy strajku
Urodził się 29 września 1943 roku w Popowie na Kujawach, w rodzinie chłopskiej. Skończył zasadniczą szkołę zawodową w Lipnie, klasę mechanizacji rolnictwa, i przez kilka lat pracował jako elektryk w ośrodku maszynowym.
Do Stoczni Gdańskiej imienia Lenina trafił 2 czerwca 1967 roku jako elektryk okrętowy. W grudniu 1970 roku, gdy po podwyżkach cen wybuchły protesty na Wybrzeżu, wszedł do komitetu strajkowego. Wojsko i milicja stłumiły wtedy wystąpienia, a na Wybrzeżu zginęło kilkadziesiąt osób.
Przez następne lata działał w opozycji, za co w 1976 roku zwolniono go ze stoczni. Utrzymywał się z dorywczych prac i kolejnych posad, z których również go usuwano.
Sierpień 1980 i Solidarność
14 sierpnia 1980 roku w stoczni zaczął się strajk, a Wałęsa, już wtedy zwolniony, przedostał się na teren zakładu i stanął na czele komitetu strajkowego. Protest objął kolejne zakłady Wybrzeża, a potem resztę kraju.
31 sierpnia 1980 roku podpisał porozumienia sierpniowe z wicepremierem Mieczysławem Jagielskim. Zrobił to wielkim pamiątkowym długopisem z wizerunkiem Jana Pawła II, co stało się jednym z najczęściej powielanych zdjęć tamtego roku. Porozumienia dopuszczały powstanie niezależnych związków zawodowych, czego wcześniej w bloku wschodnim nie było.
17 września 1980 roku stanął na czele krajowej komisji nowego związku, a w 1981 roku zjazd wybrał go przewodniczącym Solidarności. W szczytowym okresie związek liczył około dziesięciu milionów członków, czyli blisko jedną czwartą ludności kraju.
Stan wojenny
13 grudnia 1981 roku generał Wojciech Jaruzelski wprowadził stan wojenny. Wałęsę zatrzymano tej samej nocy i wywieziono najpierw pod Warszawę, potem do Otwocka Wielkiego, a od maja 1982 roku do ośrodka w Arłamowie w Bieszczadach. Internowanie trwało do 14 listopada 1982 roku.
Po zwolnieniu wrócił do pracy w stoczni jako zwykły elektryk i pozostawał pod stałą obserwacją służb. W tym stanie zastała go wiadomość o nagrodzie.
Okrągły Stół i prezydentura
Pod koniec lat osiemdziesiątych, po kolejnej fali strajków, władze zgodziły się na rozmowy. Obrady Okrągłego Stołu trwały od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku, a Wałęsa był nieformalnym przywódcą strony społecznej. Ustalenia otworzyły drogę do częściowo wolnych wyborów w czerwcu tego samego roku.
W wyborach prezydenckich jesienią 1990 roku wygrał w drugiej turze z Stanem Tymińskim, zdobywając 74,25 procent głosów. Urząd objął 22 grudnia 1990 roku i sprawował przez pięć lat. Z przywódcy związkowego stał się w ten sposób politykiem, a droga od stoczniowego komitetu strajkowego do urzędu prezydenta zajęła mu dziesięć lat. W 1995 roku przegrał z Aleksandrem Kwaśniewskim.
Spór o dokumenty służb
Od lat dziewięćdziesiątych wraca pytanie o jego kontakty ze Służbą Bezpieczeństwa na początku lat siedemdziesiątych, pod pseudonimem Bolek. Spór nie jest rozstrzygnięty, a kolejne instytucje wypowiadały się w nim różnie.
W 2000 roku Sąd Lustracyjny orzekł, że Wałęsa złożył prawdziwe oświadczenie, w którym zaprzeczył współpracy ze służbami PRL. W lutym 2016 roku prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej zabezpieczyli w domu wdowy po generale Czesławie Kiszczaku sześć pakietów dokumentów, w tym teczkę opatrzoną pseudonimem Bolek. W 2017 roku Instytut ogłosił, że powołani biegli od badania pisma ręcznego uznali znalezione dokumenty za autentyczne.
Wałęsa konsekwentnie twierdzi, że dokumenty sfałszowano. Nagrody Nobla ani wyroku z 2000 roku żadne z późniejszych ustaleń nie uchyliło.
Pytania o Lecha Wałęsę
Za co Lech Wałęsa dostał Pokojową Nagrodę Nobla?
Za walkę bez przemocy o wolne związki zawodowe i prawa człowieka w Polsce. Werdykt ogłoszono 5 października 1983 roku, gdy Solidarność była już zdelegalizowana, a laureat pozostawał pod obserwacją służb.
Dlaczego Lech Wałęsa nie odebrał Nagrody Nobla osobiście?
Obawiał się, że władze PRL nie wpuszczą go z powrotem do kraju. Medal odebrała 10 grudnia 1983 roku w Oslo jego żona Danuta z trzynastoletnim synem Bogdanem, a przemówienie wygłosił Bohdan Cywiński.
Z kim Wałęsa wygrał wybory prezydenckie?
W drugiej turze wyborów w 1990 roku pokonał Stana Tymińskiego, zdobywając 74,25 procent głosów. Pięć lat później przegrał z Aleksandrem Kwaśniewskim.
Czym był pseudonim Bolek?
Pod tym pseudonimem Służba Bezpieczeństwa prowadziła dokumentację dotyczącą Wałęsy z początku lat siedemdziesiątych. W 2000 roku Sąd Lustracyjny uznał jego zaprzeczenie współpracy za prawdziwe, a w 2017 roku biegli powołani przez IPN uznali dokumenty z teczki za autentyczne. Wałęsa twierdzi, że je sfałszowano.
Ile członków miała Solidarność?
W szczytowym okresie, na przełomie 1980 i 1981 roku, około dziesięciu milionów, czyli blisko jedną czwartą ludności Polski. Związek działał jawnie przez szesnaście miesięcy, do wprowadzenia stanu wojennego.
Gdzie Lech Wałęsa był internowany?
Najpierw pod Warszawą, potem w Otwocku Wielkim, a od maja 1982 roku w ośrodku w Arłamowie w Bieszczadach. Internowanie trwało od 13 grudnia 1981 do 14 listopada 1982 roku.