Milton Friedman

Za co Milton Friedman dostał Nagrodę Nobla

Nagrodę z ekonomii za 1976 rok przyznano mu za osiągnięcia w analizie konsumpcji, w historii i teorii pieniądza oraz za wykazanie złożoności polityki stabilizacyjnej. Friedman dostał całą pulę, 681 000 koron szwedzkich.

Uzasadnienie wymienia trzy dziedziny, bo Friedman pracował równolegle nad kilkoma zagadnieniami. Najszerzej znany jest jednak z czwartej rzeczy, której komitet nie wymienił: z publicznej obrony wolnego rynku prowadzonej przez dziesięciolecia w prasie i telewizji.

Inflacja jako zjawisko pieniężne

Friedman uchodzi za twórcę monetaryzmu, kierunku, który w latach siedemdziesiątych wyparł dominujące wcześniej podejście. Twierdził, że zmiany ilości pieniądza w obiegu wpływają w krótkim okresie na realną gospodarkę, a w długim wyłącznie na poziom cen. Podsumował to zdaniem, które weszło do podręczników: inflacja zawsze i wszędzie jest zjawiskiem pieniężnym.

Teza ta wywracała ówczesny porządek. Przez trzydzieści powojennych lat ekonomia opierała się na myśli Johna Maynarda Keynesa, zgodnie z którą państwo powinno pobudzać popyt wydatkami. Dołożono do niej później krzywą Phillipsa, opisaną w 1958 roku, z której wyczytywano, że inflację da się kupić za spadek bezrobocia.

Friedman przewidział w latach sześćdziesiątych, że ta zależność przestanie działać i pojawi się wysoka inflacja razem z wysokim bezrobociem. Dokładnie to zdarzyło się w latach siedemdziesiątych, co nazwano stagflacją, i zapewniło jego poglądom przewagę na następne dwie dekady.

Wspólnie z Anną Schwartz napisał też historię pieniądza w Stanach Zjednoczonych, dowodząc, że wielki kryzys lat trzydziestych pogłębił bank centralny, pozwalając ilości pieniądza skurczyć się o jedną trzecią.

Szkoła chicagowska

Urodził się 31 lipca 1912 roku na Brooklynie w rodzinie imigrantów z terenów dzisiejszej Ukrainy. Studia ukończył na Rutgers w 1932 roku, a w 1946 objął katedrę na Uniwersytecie Chicagowskim, gdzie został na trzydzieści lat. W czasie wojny pracował w departamencie skarbu i współtworzył system zaliczkowego poboru podatku dochodowego, czego potem żałował, uznając, że ułatwił państwu sięganie po pieniądze obywateli.

Wokół niego uformowała się szkoła chicagowska, kierunek łączący zaufanie do rynku z nieufnością wobec interwencji państwa. Książka „Kapitalizm i wolność” z 1962 roku wyprowadziła te poglądy poza uczelnie i uczyniła z autora postać publiczną.

Prowadził też cykl telewizyjny i pisał felietony w tygodniku, przez co stał się ekonomistą rozpoznawalnym przez ludzi, którzy nigdy nie otworzyli podręcznika ekonomii. Spopularyzował powiedzenie o tym, że nie ma czegoś takiego jak darmowy obiad, i zatytułował nim książkę z 1975 roku, choć autorstwa nigdy sobie nie przypisywał. Podsumowywał tą formułą myśl, że każdy wydatek państwa ktoś ostatecznie opłaca.

Ochroniarze na ceremonii

Ceremonia 10 grudnia 1976 roku przebiegła inaczej niż zwykle. Przed gmachem zebrał się tłum protestujący przeciwko laureatowi, a sam Friedman odbierał dyplom w asyście ochrony. Jeden z demonstrantów dostał się na balkon sali i krzyczał o wolności dla Chile.

Powodem była podróż, którą Friedman odbył rok wcześniej. Przyjechał do Chile na zaproszenie tamtejszej fundacji gospodarczej, w towarzystwie Arnolda Harbergera z Chicago, wygłosił tydzień wykładów i spotkał się z generałem Augusto Pinochetem, który rządził krajem po zamachu stanu. Rozmowa trwała niecałą godzinę.

Friedman utrzymywał, że doradzał w sprawie inflacji każdemu, kto pytał, i że robił to także w Jugosławii i w Chinach, nie popierając tamtejszych ustrojów. Krytycy odpowiadali, że jego uczniowie, nazywani chłopcami z Chicago, przebudowali chilijską gospodarkę w czasie, gdy reżim więził i mordował przeciwników. Spór ten ciągnął się za nim do końca życia.

Co zostało

Milton Friedman zmarł 16 listopada 2006 roku w San Francisco, mając 94 lata, niespełna miesiąc przed Augustem Pinochetem. Jego poglądy ukształtowały politykę gospodarczą lat osiemdziesiątych w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, a banki centralne przejęły od niego nacisk na kontrolę inflacji jako główne zadanie.

Po kryzysie finansowym z 2008 roku wahadło odchyliło się w drugą stronę i część jego tez wróciła pod ostrzał. Teza, że bank centralny pogłębił wielki kryzys, pozostaje jednak w głównym nurcie, a nagrodę z ekonomii dostawali po nim badacze pracujący zarówno nad rozwinięciem, jak i obaleniem jego wniosków, w tym Daniel Kahneman, który podważył samo założenie o racjonalnym wyborze.