Za co Nash, Harsanyi i Selten dostali Nagrodę Nobla
Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła werdykt 11 października 1994 roku. John C. Harsanyi, John F. Nash Jr. i Reinhard Selten podzielili nagrodę na trzy równe części, łącznie 7 milionów koron szwedzkich, za pionierską analizę równowag w teorii gier niekooperacyjnych.
Teoria gier bada sytuacje, w których wynik zależy od decyzji kilku stron naraz, a każda z nich próbuje przewidzieć ruch pozostałych. Nazwa wzięła się od szachów i pokera, lecz zastosowania dotyczą negocjacji płacowych, polityki handlowej, przetargów i konkurencji między firmami.
Doktorat, który zmienił ekonomię
Podstawy dziedziny położyli John von Neumann i Oskar Morgenstern w książce wydanej w 1944 roku. Ich metoda radziła sobie jednak głównie z grami, w których jedna strona wygrywa dokładnie tyle, ile druga traci.
John Nash obronił w 1950 roku na Uniwersytecie Princeton doktorat liczący niespełna trzydzieści stron. Rozdzielił w nim gry kooperacyjne, w których da się zawrzeć wiążące porozumienie, od niekooperacyjnych, gdzie takiej możliwości nie ma, i wskazał pojęcie równowagi dla tych drugich.
Równowaga Nasha opisuje układ, w którym żaden uczestnik nie zyskuje na jednostronnej zmianie strategii, zakładając, że pozostali swoich nie zmienią. Brzmi to skromnie, a stało się podstawowym narzędziem przewidywania wyników negocjacji i konkurencji.
Co wnieśli Selten i Harsanyi
Reinhard Selten, urodzony 5 października 1930 roku we Wrocławiu, zauważył słabość tego pojęcia. W grach rozgrywanych w kolejnych rundach część równowag opiera się na groźbach, których nikt rozsądny by nie wykonał. Selten wprowadził zawężenie odsiewające takie przypadki, co pozwoliło analizować rynki z niewielką liczbą sprzedawców.
John Harsanyi, Węgier urodzony w Budapeszcie w 1920 roku, zajął się grami z niepełną informacją, czyli sytuacjami, w których strony nie znają nawzajem swoich celów. Jego metoda otworzyła osobną dziedzinę nazywaną ekonomią informacji.
Trzej laureaci pracowali osobno, a nagroda połączyła trzy warstwy tego samego zagadnienia: definicję równowagi, jej zawężenie i rozszerzenie na niepewność co do intencji przeciwnika.
Gdzie to działa poza tablicą
Najbardziej znanym przykładem jest dylemat więźnia. Dwóch zatrzymanych osobno dostaje tę samą propozycję: kto obciąży wspólnika, wyjdzie wcześniej. Milczenie obu dałoby im łącznie najlepszy wynik, a mimo to równowaga wypada tam, gdzie obaj sypią, bo każdy z osobna na tym zyskuje.
Ten sam schemat tłumaczy wyścig zbrojeń, wojny cenowe między sieciami handlowymi i trudność w zawieraniu porozumień klimatycznych. W latach dziewięćdziesiątych rządy zaczęły wykorzystywać teorię gier wprost, projektując aukcje częstotliwości telefonii komórkowej tak, żeby uczestnikom nie opłacało się zmawiać.
Ćwierć wieku przerwy
Historia Nasha jest powodem, dla którego ta nagroda bywa opisywana poza stronami ekonomicznymi. W 1959 roku, gdy wykładał w Massachusetts Institute of Technology, a jego żona Alicia była w ciąży, pojawiły się pierwsze objawy schizofrenii.
Przez następne dekady przerywał pracę naukową, trafiał do szpitali i krążył po kampusie Princeton jako postać znana studentom z widzenia. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych objawy ustąpiły na tyle, że wrócił do matematyki.
Werdykt z 1994 roku przyszedł więc czterdzieści cztery lata po doktoracie, który nagrodzono. Biografię Nasha napisała Sylvia Nasar, a nakręcony na jej podstawie film dostał w 2002 roku Oscara dla najlepszego obrazu. Sam laureat zastrzegał potem, że ekranowa wersja jego choroby odbiega od tego, czego doświadczył, bo halucynacje miał słuchowe, a nie wzrokowe. Nagrodzona praca jest przede wszystkim twierdzeniem matematycznym, więc jego nazwisko częściej pada na wykładach z matematyki niż z ekonomii.
Co zostało po tej nagrodzie
Teoria gier stała się od tego czasu stałym elementem ekonomii, a Komitet Noblowski wracał do niej wielokrotnie. Osiem lat później nagrodzono Daniela Kahnemana za pokazanie, że ludzie odstępują od rachunku, który teoria gier im przypisuje. Nagrody dostali między innymi badacze projektowania aukcji i mechanizmów rynkowych, którzy korzystali wprost z narzędzi opisanych przez tę trójkę.
John Harsanyi zmarł 9 sierpnia 2000 roku, John Nash 23 maja 2015 w wypadku samochodowym w drodze z lotniska, kilka dni po odebraniu kolejnej nagrody matematycznej, a Reinhard Selten 23 sierpnia 2016. Wszyscy trzej figurują wśród laureatów nagrody z ekonomii, przyznawanej od 1969 roku ze środków banku centralnego Szwecji, nie z funduszu Alfreda Nobla.
Za co John Nash dostał Nagrodę Nobla?
Za pionierską analizę równowag w teorii gier niekooperacyjnych. Nagrodę z ekonomii za 1994 rok podzielono między niego, Johna Harsanyiego i Reinharda Seltena.
Czym jest równowaga Nasha?
Układem strategii, w którym żaden uczestnik nie zyskuje na jednostronnej zmianie własnego postępowania, przy założeniu, że pozostali swojego nie zmienią. Nash opisał to w doktoracie obronionym w 1950 roku, liczącym niespełna trzydzieści stron.
Co wnieśli Selten i Harsanyi?
Selten zawęził pojęcie równowagi tak, by odsiać przypadki oparte na nierealistycznych groźbach, co pozwoliło badać gry rozgrywane w kolejnych rundach. Harsanyi pokazał, jak analizować gry, w których strony nie znają nawzajem swoich celów.
Czy film „Piękny umysł” opowiada o tym laureacie?
Tak. Powstał na podstawie biografii Nasha napisanej przez Sylvię Nasar i dostał Oscara dla najlepszego filmu w 2002 roku. Opowiada o jego pracy naukowej i o schizofrenii, której pierwsze objawy pojawiły się w 1959 roku.
Czy nagroda z ekonomii to prawdziwy Nobel?
Jest przyznawana od 1969 roku przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk, ale ze środków szwedzkiego banku centralnego, a nie z funduszu zapisanego w testamencie Alfreda Nobla. Oficjalna nazwa brzmi Nagroda Banku Szwecji imienia Alfreda Nobla.