Daniel Kahneman, Vernon L. Smith

Za co Kahneman i Smith dostali Nagrodę Nobla

Nagrodę z ekonomii za 2002 rok podzielono po połowie między Daniela Kahnemana i Vernona L. Smitha, łącznie 10 milionów koron szwedzkich. Kahnemana nagrodzono za włączenie wniosków z badań psychologicznych do nauk ekonomicznych, zwłaszcza w zakresie ludzkiego osądu i decyzji podejmowanych w warunkach niepewności.

Laureat był psychologiem i nigdy nie studiował ekonomii. Sam mówił potem, że nie przeczytał w życiu żadnego podręcznika tej dziedziny.

Strata boli bardziej niż cieszy zysk

Ekonomia opierała się przez dziesięciolecia na założeniu, że ludzie wybierają racjonalnie, licząc korzyści i prawdopodobieństwa. Kahneman i jego współpracownik Amos Tversky pokazali w badaniach, że tak się nie dzieje, i że odstępstwa od tego wzorca są regularne, a więc przewidywalne.

Najważniejszym wnioskiem jest niechęć do straty. Utrata stu złotych boli mniej więcej dwa razy mocniej, niż cieszy zyskanie tej samej kwoty. Z tego wynika, że ten sam wybór przedstawiony jako zysk albo jako strata prowadzi do odmiennych decyzji, choć rachunek pozostaje identyczny.

Pokazali to prostym doświadczeniem. Gdy opisać tę samą epidemię raz liczbą ludzi uratowanych, a raz liczbą zmarłych, badani wybierają przeciwne warianty leczenia, choć w obu wersjach liczby są identyczne. Opis tych prawidłowości, nazwany teorią perspektywy, ogłosili w 1979 roku. Praca ta należy do najczęściej cytowanych w historii nauk społecznych i dała początek osobnej dziedzinie, ekonomii behawioralnej.

Nagroda dla dwóch, odebrana przez jednego

Kahneman konsekwentnie podkreślał, że nagrodzona praca powstała we dwóch. Z Amosem Tverskym pracowali przez kilkanaście lat tak blisko, że sami nie rozdzielali swoich wkładów, a kolejność nazwisk na publikacjach ustalali rzutem monety.

Tversky zmarł na czerniaka w 1996 roku, mając 59 lat. Regulamin Fundacji Noblowskiej nie pozwala nagradzać pośmiertnie, więc sześć lat później dyplom odebrał tylko jeden z nich. Kahneman mówił o tym przy każdej okazji, łącznie z wykładem noblowskim.

Druga połowa nagrody

Vernon L. Smith dostał drugą połowę za ustanowienie eksperymentu laboratoryjnego jako narzędzia badań ekonomicznych. Zanim zaczął pracę, ekonomię uznawano za naukę, w której doświadczeń przeprowadzić się nie da, bo gospodarki nie można zamknąć w laboratorium.

Smith pokazał, że można badać zachowanie uczestników rynku na małą skalę, w kontrolowanych warunkach, i że wyniki takich prób przekładają się na projektowanie rzeczywistych mechanizmów, na przykład aukcji.

Obie połowy nagrody łączy ta sama zmiana podejścia: od rozumowania o tym, jak ludzie powinni się zachowywać, do sprawdzania, jak zachowują się naprawdę. Jest to zwrot podobny do tego, który w naukach przyrodniczych dokonał się stulecia wcześniej, gdy miejsce rozważań zajęło doświadczenie.

Od okupowanego Paryża do Princeton

Daniel Kahneman urodził się 5 marca 1934 roku w Tel Awiwie, dokąd matka pojechała w odwiedziny do rodziny. Dom był w Paryżu i tam spędził wojnę jako żydowskie dziecko ukrywające się przed Niemcami. Ojciec zmarł w 1944 roku, a matka z dziećmi wyjechała potem do Palestyny.

Psychologię studiował na Uniwersytecie Hebrajskim i w Kalifornii, doktorat obronił w 1961 roku. Pierwszą pracę wykonywał dla armii izraelskiej, gdzie zajmował się oceną kandydatów na oficerów i tam zetknął się po raz pierwszy z tym, jak bardzo ludzie ufają własnym osądom mimo braku podstaw. W chwili otrzymania nagrody wykładał na Uniwersytecie Princeton.

Dziewięć lat po Noblu, w 2011 roku, wydał „Pułapki myślenia”, książkę opisującą dwa tryby myślenia: szybki, odruchowy, i wolny, wymagający wysiłku. Sprzedała się w milionach egzemplarzy i wprowadziła jego ustalenia do języka potocznego.

Co zostało

Daniel Kahneman zmarł 27 marca 2024 roku, mając 90 lat. Ekonomia behawioralna, którą zapoczątkował, przyniosła kolejne nagrody z ekonomii, w tym dla Richarda Thalera w 2017 roku.

Jego ustalenia zmieniły praktykę daleko poza nauką. Korzystają z nich urzędy projektujące formularze, banki ustalające domyślne warianty umów i wszyscy, którzy wiedzą, że sposób przedstawienia wyboru zmienia decyzję bardziej niż sama jego treść. Tym samym podważył założenie, na którym opierała się ekonomia klasyczna, w tym prace Miltona Friedmana.