Za co przyznano Nagrodę Nobla z ekonomii w 2025 roku
Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła werdykt 13 października 2025 roku. Joel Mokyr, Philippe Aghion i Peter Howitt dostali nagrodę za wyjaśnienie wzrostu gospodarczego napędzanego innowacjami. Pulę 11 mln koron szwedzkich podzielono na dwie części: połowa przypadła Mokyrowi, a drugą połowę podzielili między siebie Aghion i Howitt.
Podział wynika z tego, że laureaci odpowiedzieli na to samo pytanie dwiema różnymi metodami. Mokyr jako historyk gospodarczy wskazał warunki, które musiały zostać spełnione, żeby wzrost w ogóle ruszył. Aghion i Howitt zbudowali model matematyczny tłumaczący, co ten wzrost podtrzymuje.
Przez większość dziejów poziom życia prawie się nie zmieniał z pokolenia na pokolenie. Między XIV a XVIII wiekiem dochód w Szwecji i Anglii raz rósł, raz spadał, a w sumie niemal stał w miejscu, choć ważne wynalazki powstawały. Dopiero po rewolucji przemysłowej wzrost stał się normą i w ostatnich dwóch stuleciach sięga w tych krajach około 1,5 procent rocznie. Przy takim tempie dochód podwaja się w ciągu jednego życia zawodowego.
Dwa rodzaje wiedzy
Joel Mokyr rozdzielił wiedzę użyteczną na dwie części. Pierwsza odpowiada na pytanie, dlaczego coś działa, i jest uporządkowanym opisem prawidłowości w przyrodzie. Druga to instrukcje, rysunki i przepisy, czyli wiedza o tym, co zrobić, żeby coś zadziałało.
Przed rewolucją przemysłową wynalazki opierały się głównie na tej drugiej. Ludzie wiedzieli, że coś działa, ale nie wiedzieli dlaczego, więc trudno było budować na cudzym dorobku. Matematyka i filozofia przyrody rozwijały się osobno, bez związku z warsztatem. Stąd próby budowy perpetuum mobile albo wytwarzania złota metodami alchemii, czyli przedsięwzięcia, których bezsens widziałby każdy, kto rozumiałby stojącą za nimi fizykę.
Zmiana przyszła z rewolucją naukową XVI i XVII wieku. Badacze zaczęli wymagać dokładnych pomiarów, kontrolowanych doświadczeń i powtarzalnych wyników, dzięki czemu oba rodzaje wiedzy zaczęły się wzajemnie zasilać. Maszynę parową ulepszono dzięki ówczesnym ustaleniom o ciśnieniu atmosferycznym i próżni, a produkcję stali dzięki zrozumieniu, jak tlen obniża zawartość węgla w surówce.
Sama wiedza nie wystarczy. Potrzebni są rzemieślnicy i inżynierowie, którzy umieją odczytać rysunek i zamienić go w wyrób na sprzedaż, inaczej pomysł zostaje na papierze jak projekty helikoptera Leonarda da Vinci. Mokyr tłumaczy pierwszeństwo Wielkiej Brytanii właśnie liczbą takich fachowców.
Trzeci warunek jest ustrojowy. Zmiana technologiczna tworzy wygranych i przegranych, bo nowe wynalazki niszczą istniejące sposoby pracy, więc napotykają opór grup, które tracą przywileje. Oświecenie przyniosło większą zgodę na zmianę, a instytucje takie jak brytyjski parlament odebrały uprzywilejowanym narzędzia do blokowania jej i kazały im szukać kompromisu.
Mokyr pokazuje też, jak brak wyjaśnienia opóźnia postęp. Węgierski lekarz Ignaz Semmelweis zauważył w XIX wieku, że mycie rąk przez personel radykalnie obniża śmiertelność położnic. Nie umiał udowodnić, że istnieją groźne bakterie, które mydło zabija, i jego zalecenia długo pozostały bez odzewu.
Twórcza destrukcja w równaniach
Philippe Aghion i Peter Howitt podeszli do sprawy od strony danych i w 1992 roku ogłosili wspólny model matematyczny. Opisuje on firmy inwestujące w lepsze procesy produkcji i lepsze wyroby oraz to, co dzieje się z firmami, które miały dotąd najlepszy produkt na rynku. Zostają wyparte.
Ten mechanizm nazywa się twórczą destrukcją. Twórczy jest dlatego, że opiera się na nowych rozwiązaniach, a niszczący dlatego, że starsze wyroby tracą wartość handlową. Wzrost widziany z góry wygląda spokojnie, lecz pod spodem trwa nieustanna wymiana. W Stanach Zjednoczonych ponad 10 procent firm znika co roku i tyle samo powstaje, a wraz z nimi znikają i powstają miejsca pracy.
Z modelu wynika również, dlaczego dla wzrostu liczy się mobilność społeczna. Jeśli zawód dziecka wynika z zawodu rodziców, część zdolnych wynalazców i przedsiębiorców nigdy nie trafi tam, gdzie mogliby coś zmienić.
Co z tego wynika
Z pracy Mokyra wynika, że sztuczna inteligencja może wzmocnić sprzężenie między wiedzą o tym, dlaczego coś działa, a wiedzą o tym, jak to zrobić, i przyspieszyć gromadzenie wiedzy użytecznej.
Akademia zaznacza przy tym, że wzrost trwały to co innego niż wzrost zrównoważony. Innowacje miewają poważne skutki uboczne, od zmiany klimatu i zanieczyszczeń po odporność bakterii na antybiotyki i rosnące nierówności. Mokyr przekonuje, że takie skutki same uruchamiają poszukiwanie rozwiązań, co czyni rozwój techniki procesem samonaprawczym, ale zwykle potrzeba do tego dobrze pomyślanej polityki.
Główny wniosek laureatów brzmi jednak inaczej: wzrostu nie można uznawać za rzecz oczywistą, bo przez większość historii normą była stagnacja. Zagrożeniem jest dominacja kilku firm na rynku, ograniczanie wolności badań, zamykanie wiedzy w granicach regionów zamiast dzielenia się nią globalnie oraz blokady stawiane przez grupy, które na zmianie tracą.
Laureaci
Nagroda w dziedzinie ekonomii nie pochodzi z testamentu Alfreda Nobla. Ufundował ją w 1968 roku szwedzki bank centralny, a jej pełna nazwa brzmi Nagroda Banku Szwecji w dziedzinie nauk ekonomicznych ku pamięci Alfreda Nobla. Wręcza się ją razem z pozostałymi, na tej samej uroczystości.
| Laureat | Urodzony | Doktorat | Dziś |
|---|---|---|---|
| Joel Mokyr | 26 lipca 1946, Lejda | 1974, Uniwersytet Yale | Northwestern University, Uniwersytet w Tel Awiwie |
| Philippe Aghion | 17 sierpnia 1956, Paryż | 1987, Uniwersytet Harvarda | Collège de France, INSEAD, London School of Economics |
| Peter Howitt | 31 maja 1946, Kanada | 1973, Northwestern University | Brown University |
Pytania o Nobla z ekonomii 2025
Za co przyznano Nagrodę Nobla z ekonomii w 2025 roku?
Za wyjaśnienie wzrostu gospodarczego napędzanego innowacjami. Joel Mokyr wskazał warunki, od których ten wzrost się zaczął, a Philippe Aghion i Peter Howitt opisali go modelem matematycznym. Werdykt ogłoszono 13 października 2025 roku.
Czym jest twórcza destrukcja?
Mechanizmem, w którym nowe wyroby wypierają z rynku starsze, a firmy, które miały dotąd najlepszy produkt, przegrywają z nowymi. Jest twórczy, bo opiera się na nowych rozwiązaniach, i niszczący, bo stare wyroby tracą wartość.
Dlaczego nagroda nie została podzielona po równo?
Połowę dostał Joel Mokyr za ustalenie warunków trwałego wzrostu, a drugą połowę podzielili Philippe Aghion i Peter Howitt za wspólną teorię z 1992 roku. Każda część ma własne uzasadnienie.
Czy Nobel z ekonomii to prawdziwa Nagroda Nobla?
Nie pochodzi z testamentu Alfreda Nobla. Ufundował ją w 1968 roku szwedzki bank centralny, a jej pełna nazwa to Nagroda Banku Szwecji w dziedzinie nauk ekonomicznych ku pamięci Alfreda Nobla. Laureatów wybiera Królewska Szwedzka Akademia Nauk, a wręczenie odbywa się razem z pozostałymi nagrodami.
Jak szybko rośnie gospodarka według laureatów?
W Szwecji i Wielkiej Brytanii wzrost sięga około 1,5 procent rocznie od dwustu lat. Przy takim tempie dochód podwaja się w ciągu jednego życia zawodowego, a wcześniej, między XIV a XVIII wiekiem, wzrost był ledwie zauważalny.
Kto dostał Nagrodę Nobla z ekonomii w 2025 roku?
Joel Mokyr z Northwestern University, Philippe Aghion z Collège de France i London School of Economics oraz Peter Howitt z Brown University.