Otwiera się w nowej karcie

Strona głównaAktualnościNobel z chemii 2026 dla Kagana i Soaia za chiralność

Werdykty

Nobel z chemii 2026 dla Kagana i Soaia za chiralność

Henri B. Kagan i Kenso Soai dzielą nagrodę za nauczenie chemii, jak wytwarzać tylko jedno z dwóch lustrzanych odbić cząsteczki.

Michał Woliński

7 października 2026

Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła w środę 7 października o 11:45 laureatów Nagrody Nobla z chemii za 2026 rok. Dostali ją Henri B. Kagan z Université Paris-Sud i Kenso Soai z Tokyo University of Science, za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej. Pełną sylwetkę zebraliśmy na stronie Henri B. Kagan i Kenso Soai.

Obaj dzielą nagrodę po połowie, więc każdy odbiera 6 milionów koron szwedzkich z puli wynoszącej 12 milionów, czyli około 4,7 miliona złotych. Uzasadnienie brzmi „for the discovery of non-linear effects and autocatalysis in asymmetric organic synthesis”.

Problem dwóch kluczy

Nagrodzone odkrycia dotyczą cząsteczek, które występują w dwóch odmianach będących swoimi lustrzanymi odbiciami. Akademia tłumaczy to obrazem ślusarza dorabiającego klucze: za każdym razem wychodzą mu dwa, lustrzane wobec siebie, ale do zamka pasuje tylko jeden, a drugi potrafi zamek uszkodzić.

Reklama

W lekach działa to tak samo. Wiele substancji leczniczych ma dwie odmiany, z których jedna leczy, a druga bywa bezużyteczna albo szkodliwa. Przez dziesięciolecia chemicy nie potrafili tak poprowadzić reakcji, żeby powstawała wyłącznie jedna z nich. Natura ten problem rozwiązała dawno: wszystkie aminokwasy istnieją w dwóch wariantach, lecz w białkach naszych komórek występuje tylko jeden.

Dwa kroki w odstępie siedemnastu lat

Henri Kagan wykonał pierwszy decydujący krok w 1986 roku. Opisał zjawisko nazwane efektem nieliniowym i pokazał, że z niedoskonałego katalizatora da się uzyskać znacznie większą przewagę jednej odmiany, niż wcześniej zakładano. Odkrycie zmieniło sposób projektowania reakcji w przemyśle farmaceutycznym, a także przy wytwarzaniu aromatów i substancji zapachowych.

Kenso Soai poszedł dalej. W 1995 roku opublikował projekt reakcji, która miała szansę dawać wyłącznie jedną odmianę, a w 2003 roku ogłosił, że to się udało. Działa w niej autokataliza: powstający produkt sam przyspiesza własne powstawanie, przez co niewielka początkowa przewaga rośnie aż do pełnej czystości. Przed nim takiego wyniku nie osiągnął nikt poza samym życiem.

Heiner Linke, przewodniczący Komitetu Noblowskiego do spraw chemii, powiedział przy ogłoszeniu: „Henri Kagan and Kenso Soai have provided a solution to a chemical mystery that is over a century old: how homochirality can emerge spontaneously. The chemical reactions they have developed are spectacular”. W naszym przekładzie: Henri Kagan i Kenso Soai rozwiązali chemiczną zagadkę starszą niż sto lat, czyli to, jak homochiralność może powstać samorzutnie, a opracowane przez nich reakcje są spektakularne.

Reklama

Dwaj emerytowani profesorowie

Henri B. Kagan urodził się 15 grudnia 1930 roku w Boulogne-Billancourt we Francji i ma dziś 95 lat. Doktorat obronił w 1960 roku w Collège de France. Kenso Soai urodził się w 1950 roku w Hiroszimie, a doktorat obronił w 1979 roku na Uniwersytecie Tokijskim. Obaj są profesorami emerytowanymi swoich uczelni.

Kolejne ogłoszenia

Literaturę poznamy w czwartek 8 października o 13:00, a nagrodę pokojową w piątek 9 października o 11:00. Tydzień zamknie nagroda w dziedzinie ekonomii w poniedziałek 12 października o 11:45. Godziny podajemy czasu polskiego. Wszystkie tegoroczne werdykty zbieramy na stronie Nagrody Nobla 2026.