Bob Dylan

Za co Bob Dylan dostał Nagrodę Nobla

Szwedzka Akademia ogłosiła werdykt 13 października 2016 roku. Bob Dylan dostał całą nagrodę, 8 milionów koron szwedzkich, za stworzenie nowych form wyrazu poetyckiego w wielkiej amerykańskiej tradycji pieśniarskiej. W oryginale uzasadnienie brzmi for having created new poetic expressions within the great American song tradition.

Werdykt wywołał spór, który trwa do dziś. Pierwszy raz w historii literackiego Nobla nagrodzono człowieka, który swoje teksty pisał do melodii, a nie na papier. Akademia odpowiedziała na zarzuty prosto: pieśń jest najstarszą formą literatury, a Homera i Safony też słuchano, zamiast ich czytać.

Robert Zimmerman z Duluth

Urodził się 24 maja 1941 roku w Duluth w stanie Minnesota jako Robert Zimmerman. Jego dziadkowie byli żydowskimi imigrantami z terenów dzisiejszej Ukrainy i Litwy. Zespoły zakładał już w szkole. Po studiach na Uniwersytecie Minnesoty w Minneapolis przeniósł się w 1961 roku do Nowego Jorku i od tego czasu zajmował się głównie pisaniem oraz wykonywaniem własnych piosenek. Debiutancka płyta ukazała się rok później.

Jego teksty wyrastają z amerykańskiej muzyki ludowej, a widać w nich ślad lektury modernistów i pisarzy pokolenia beatników. Wczesne piosenki mówiły o konfliktach społecznych i proteście politycznym, późniejsze o miłości i religii. Dylan pisał też prozę, w tym tom wspomnień zatytułowany „Chronicles”.

Dwa tygodnie ciszy

Po ogłoszeniu werdyktu Akademia nie mogła się z laureatem skontaktować. Dylan nie odbierał telefonów i nie wydał oświadczenia. Wzmianka o nagrodzie pojawiła się na jego stronie dopiero po tygodniu, a potem zniknęła.

Per Wästberg, członek Akademii, powiedział wtedy dziennikowi „Dagens Nyheter”, że takie zachowanie można nazwać nieuprzejmym i aroganckim, po czym dodał, że Dylan jest, kim jest. Akademia postanowiła nie robić nic więcej. Piłka leżała po stronie laureata.

Milczenie miało wymierną cenę. Statut Fundacji Nobla wymaga od laureata wykładu w ciągu pół roku od ceremonii, a bez niego pieniądze przepadają. W przypadku Dylana termin wypadał 10 czerwca 2017 roku.

Przemowa odczytana przez ambasador

Na ceremonię 10 grudnia 2016 roku w Sztokholmie laureat nie przyjechał. Przygotował jednak tekst, który na bankiecie w ratuszu odczytała Azita Raji, ówczesna ambasador Stanów Zjednoczonych w Szwecji.

Dylan napisał w nim, że od dziecka czytał autorów uznanych za godnych tego wyróżnienia, i wymienił sześć nazwisk: Kiplinga, Shawa, Thomasa Manna, Pearl Buck, Alberta Camusa i Ernesta Hemingwaya. Dodał, że gdyby ktoś przepowiedział mu Nobla, uznałby swoje szanse za równie duże jak szansę na spacer po Księżycu.

Jest w tym tekście zdanie, które mówi o nim więcej niż cała reszta. Grał dla pięćdziesięciu tysięcy ludzi i dla pięćdziesięciu, i twierdzi, że trudniej jest zagrać dla tych pięćdziesięciu. Tłum ma jedną twarz, a pięćdziesiąt osób to pięćdziesiąt osobnych światów, które widzą wyraźniej.

Wykład na pięć dni przed terminem

Nagranie wykładu dotarło do Sztokholmu 5 czerwca 2017 roku, czyli pięć dni przed upływem terminu. Dylan czyta w nim własny tekst przy akompaniamencie fortepianu, a całość trwa niecałe pół godziny.

Zaczyna od Buddy’ego Holly’ego, którego zobaczył na żywo kilka dni przed katastrofą samolotu w 1959 roku. Siedział sześć stóp od sceny i opisuje to jako moment, w którym muzyk spojrzał mu prosto w oczy i coś przekazał. Zaraz potem ktoś wręczył mu płytę Leadbelly’ego i to ona, jak twierdzi, zmieniła wszystko.

Dalsza część wykładu to rozbiór trzech książek, które ukształtowały jego wyobraźnię: „Moby Dicka”, „Na Zachodzie bez zmian” i „Odysei”. Dylan tłumaczy w nim, skąd w piosence bierze się to samo, czego szuka się w literaturze.

Co ta nagroda zmieniła

Nobel dla Dylana przesunął granicę tego, co Akademia uznaje za literaturę. Wcześniej nagradzano powieściopisarzy, poetów, dramaturgów, filozofów i historyków. Winston Churchill dostał ją w 1953 roku za dzieła historyczne i mowy, co już wtedy rozszerzało pojęcie. Dylan poszedł dalej, bo jego dorobek istnieje przede wszystkim jako dźwięk.

Spór o zasadność tej decyzji nie został rozstrzygnięty i zapewne nie zostanie. Pozostaje jednak fakt, który trudno podważyć: od 2016 roku pytanie, czy tekst piosenki bywa literaturą, przestało być pytaniem akademickim.