Za co Henryk Sienkiewicz dostał Nagrodę Nobla
Akademia Szwedzka przyznała mu Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury, a werdykt ogłosiła 9 listopada 1905 roku. W uzasadnieniu napisała o wybitnych zasługach Sienkiewicza jako pisarza epickiego, bez wskazania choćby jednego tytułu, więc nagrodę przyznano za całokształt twórczości. Nagroda wynosiła 138 089 koron szwedzkich.
Wokół tej nagrody utrwaliło się przekonanie, że przyznano ją za Quo vadis. Uzasadnienie mówi jednak o całej twórczości. Powieść o Rzymie Nerona rzeczywiście zrobiła dla jego sławy najwięcej, bo przed 1905 rokiem przełożono ją na kilkadziesiąt języków i to ona wprowadziła nazwisko polskiego pisarza do obiegu światowego, ale szwedzcy akademicy nagrodzili pisarza, nie książkę.
Sienkiewicz był pierwszym Polakiem z Nagrodą Nobla i drugim polskim laureatem po Marii Skłodowskiej-Curie, nagrodzonej dwa lata wcześniej z fizyki. Odbierał ją jako obywatel państwa, którego nie było na mapie: Warszawa, w której mieszkał, leżała w zaborze rosyjskim.
Trylogia i pokrzepienie serc
Największe przedsięwzięcie pisarskie Sienkiewicza ukazywało się w odcinkach przez cztery lata. Ogniem i mieczem wyszło w 1884 roku, Potop w 1886, a Pan Wołodyjowski w 1888. Akcja obejmuje drugą połowę XVII wieku: powstanie Chmielnickiego, najazd szwedzki i wojny z Turcją.
Zamiar autora znany jest z ostatniego zdania cyklu: „Na tym kończy się ten szereg książek pisanych w ciągu kilku lat i w niemałym trudzie dla pokrzepienia serc”. Zwrot „ku pokrzepieniu serc” przylgnął potem do całej jego twórczości. Czytelnikom w kraju bez państwa pokazywał zwycięstwa, bohaterstwo i trwanie, czyli to, czego w ich własnej teraźniejszości brakowało.
Krytyka od początku dzieliła się na dwa obozy. Jedni widzieli w Trylogii dzieło narodowe, inni zarzucali jej fałszowanie historii na potrzeby pocieszenia. Spór trwa do dziś, a książki pozostają w kanonie lektur szkolnych.
Quo vadis
Powieść o prześladowaniach chrześcijan za Nerona wychodziła w odcinkach w latach 1895 i 1896, a wydanie książkowe ukazało się w 1896 roku. Historia Marka Winicjusza i Ligii, córki króla Lugiów, rozegrała się w dekoracjach, które europejski czytelnik znał ze szkoły, i to tłumaczy skalę powodzenia poza Polską.
Na podstawie powieści powstało kilka filmów, w tym włoska produkcja z 1913 roku, hollywoodzka wersja z 1951 roku z Peterem Ustinovem w roli Nerona oraz polska ekranizacja Jerzego Kawalerowicza z 2001 roku.
Powodzenie przyszło szybko i objęło rynki, na których o polskiej literaturze nie słyszano. Amerykańscy wydawcy drukowali powieść bez pytania autora o zgodę, bo Stany Zjednoczone nie podpisały wtedy konwencji chroniącej prawa zagranicznych pisarzy. Sienkiewicz zarobił na Quo vadis znacznie mniej, niż wynikałoby z nakładów.
Krzyżacy
Powieść wydana w 1900 roku u Gebethnera i Wolffa opowiada o konflikcie Polski z zakonem krzyżackim, a kończy się bitwą pod Grunwaldem. Sienkiewicz pisał ją w czasie, gdy w zaborze pruskim nasilała się germanizacja, a dzieci z Wrześni protestowały przeciwko nauce religii po niemiecku. Książka trafiła więc w nastroje czytelników i do dziś pozostaje lekturą szkolną.
Pięć lat wcześniej wydał Rodzinę Połanieckich, powieść obyczajową o współczesnym mu społeczeństwie. Krytycy przyjęli ją chłodniej niż powieści historyczne i dziś czyta się ją rzadko, choć to właśnie ona pokazuje, że autor próbował wyjść poza kostium historyczny.
Życiorys
Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej na Podlasiu, w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Ojciec Józef gospodarował na niewielkim majątku, matka Stefania z Cieciszowskich pochodziła z rodziny o tradycjach literackich.
Zaczynał jako dziennikarz. Debiutował w 1869 roku recenzją teatralną w „Przeglądzie Tygodniowym”, a podpisywał się pseudonimem Litwos. W 1872 roku wydał Humoreski z teki Worszyłły, pierwszą samodzielną książkę.
W lutym 1876 roku wyruszył do Stanów Zjednoczonych jako korespondent „Gazety Polskiej” i został tam do 1878 roku. Relacje z tej podróży, drukowane jako Listy z podróży do Ameryki, przyniosły mu pierwszą szeroką popularność. Z amerykańskich doświadczeń wyrosły też nowele, w tym Latarnik, opowieść o starym Polaku, który traci posadę, bo zaczytał się w Panu Tadeuszu.
Podróżował też na południe. W grudniu 1890 roku wyruszył przez Egipt na Zanzibar, skąd ruszył w głąb kontynentu na wyprawę myśliwską. Relacje ukazywały się w „Słowie” od stycznia 1891 roku, a w 1893 roku złożyły się na dwutomowe Listy z Afryki. Doświadczenia z tej podróży wykorzystał dwadzieścia lat później w W pustyni i w puszczy.
Trzy razy Maria
Żenił się trzykrotnie i za każdym razem z kobietą o imieniu Maria. Pierwszą żoną była Maria Szetkiewiczówna, poślubiona 18 sierpnia 1881 roku. Urodziła dwoje dzieci, Henryka Józefa i Jadwigę, i zmarła na gruźlicę 19 października 1885 roku, cztery lata po ślubie.
Drugie małżeństwo trwało sześć tygodni. Pisarz poślubił 11 listopada 1893 roku Marię Romanowską, młodszą od siebie o dwadzieścia siedem lat wychowankę zamożnej rodziny Wołodkowiczów z Odessy. Żona opuściła go wkrótce po ślubie, a opiekunowie wystąpili o unieważnienie. Kościelne orzeczenie zapadło w 1896 roku.
Trzecią żoną została w 1904 roku Maria Babska, jego cioteczna siostrzenica. To małżeństwo przetrwało do śmierci pisarza.
Oblęgorek i ostatnie lata
W 1900 roku, na jubileusz dwudziestopięciolecia pracy twórczej, Sienkiewicz dostał od społeczeństwa dar narodowy: majątek Oblęgorek pod Kielcami, kupiony ze składek. Dziś mieści się tam muzeum pisarza.
Ostatnią powieść, W pustyni i w puszczy, wydał w 1911 roku. Historia Stasia Tarkowskiego i Nel Rawlison porwanych podczas powstania Mahdiego w Sudanie pozostaje jego najczęściej czytaną książką dla młodzieży.
Po wybuchu pierwszej wojny światowej wyjechał z rodziną do Szwajcarii i osiadł w Vevey nad Jeziorem Genewskim. Razem z Ignacym Janem Paderewskim założył tam komitet pomocy ofiarom wojny w Polsce, który zbierał pieniądze w całej Europie i Ameryce.
Zmarł w Vevey 15 listopada 1916 roku, nie doczekawszy odzyskania niepodległości. Prochy sprowadzono do Warszawy w 1924 roku i złożono w krypcie archikatedry świętego Jana.
Najważniejsze książki
| Rok | Tytuł | Uwagi |
|---|---|---|
| 1872 | Humoreski z teki Worszyłły | debiut książkowy |
| 1876 | Listy z podróży do Ameryki | korespondencje z dwuletniego pobytu |
| 1882 | Latarnik | nowela |
| 1884 | Ogniem i mieczem | pierwsza część Trylogii |
| 1886 | Potop | druga część Trylogii |
| 1888 | Pan Wołodyjowski | trzecia część Trylogii |
| 1895 | Rodzina Połanieckich | powieść obyczajowa |
| 1896 | Quo vadis | przekłady na kilkadziesiąt języków |
| 1900 | Krzyżacy | powieść o bitwie pod Grunwaldem |
| 1911 | W pustyni i w puszczy | ostatnia powieść, lektura szkolna |
Pytania o Henryka Sienkiewicza
Za co Henryk Sienkiewicz dostał Nagrodę Nobla?
Za wybitne zasługi jako pisarz epicki, czyli za całość twórczości. Uzasadnienie nie wymienia żadnego tytułu, więc rozpowszechnione przekonanie o nagrodzie za Quo vadis jest nieścisłe. Werdykt ogłoszono 9 listopada 1905 roku.
Jakie utwory napisał Henryk Sienkiewicz?
Trylogię, czyli Ogniem i mieczem, Potop i Pana Wołodyjowskiego, a także Quo vadis, Krzyżaków i W pustyni i w puszczy. Zaczynał od nowel i reportaży z Ameryki.
Ile żon miał Henryk Sienkiewicz?
Trzy, wszystkie o imieniu Maria. Maria Szetkiewiczówna zmarła na gruźlicę w 1885 roku, drugie małżeństwo z Marią Romanowską unieważniono w 1896 roku, a z Marią Babską pisarz przeżył ostatnie dwanaście lat życia.
Czy Sienkiewicz był pierwszym polskim noblistą?
Był pierwszym polskim pisarzem z tą nagrodą, ale drugim polskim laureatem. Dwa lata wcześniej Nagrodę Nobla z fizyki dostała Maria Skłodowska-Curie.
Co znaczy „ku pokrzepieniu serc”?
To nawiązanie do ostatniego zdania Trylogii, w którym autor napisał, że pisał te książki „dla pokrzepienia serc”. Chodziło o podtrzymanie ducha czytelników w kraju pozbawionym państwowości.
Gdzie zmarł Henryk Sienkiewicz?
W Vevey w Szwajcarii, 15 listopada 1916 roku, gdzie prowadził komitet pomocy ofiarom wojny razem z Ignacym Janem Paderewskim. Prochy sprowadzono do Warszawy w 1924 roku.