Winston Churchill

Za co Winston Churchill dostał Nagrodę Nobla

Nagrodę przyznano za mistrzostwo w opisie historycznym i biograficznym oraz za błyskotliwą sztukę oratorską w obronie najwyższych wartości ludzkich. W oryginale brzmi to for his mastery of historical and biographical description as well as for brilliant oratory in defending exalted human values. Churchill dostał całą nagrodę, 175 293 korony szwedzkie.

Uzasadnienie wymienia dwie rzeczy naraz: pisarstwo i mowy. Tego drugiego nie nagradzano wcześniej ani później. Przemówienia wygłoszone w Izbie Gmin w 1940 roku Akademia potraktowała jako dzieło literackie.

Polityk, który utrzymywał się z pisania

Churchill urodził się 30 listopada 1874 roku w Woodstock. Uczył się w Harrow i Sandhurst, służył krótko w wojsku, a od 1900 roku zasiadał w parlamencie. Pisanie nie było dla niego zajęciem pobocznym, lecz głównym źródłem utrzymania przez większą część życia.

Dorobek obejmuje autobiografię z lat służby oficerskiej i korespondenta wojennego, obszerną biografię przodka, pierwszego księcia Marlborough, oraz wielotomowe dzieła o pierwszej i drugiej wojnie światowej. Akademia podkreśliła w nich barwność narracji połączoną z rzeczowością.

W 1953 roku, tym samym, w którym dostał Nobla, został pasowany na rycerza. Premierem był dwukrotnie, od maja 1940 do 1945 roku i ponownie od 1951 do 1955.

Najgłośniejsze dzieło, sześciotomowa historia drugiej wojny światowej, ukazywało się od 1948 do 1953 roku, a ostatni tom wyszedł w roku nagrody. Churchill pisał je jako uczestnik opisywanych wydarzeń i miał dostęp do dokumentów, których inni historycy wtedy nie znali. Stąd zarzut, który stawiano mu później: książka jest zarazem źródłem historycznym i obroną własnych decyzji.

Mowy, które Akademia potraktowała jak literaturę, powstały w ciągu kilku miesięcy 1940 roku. Churchill objął urząd premiera 10 maja, gdy Niemcy wkraczały do Francji, i w pierwszym wystąpieniu w Izbie Gmin zapowiedział, że nie ma do zaoferowania nic poza krwią, trudem, łzami i potem. Na początku czerwca, po ewakuacji wojsk spod Dunkierki, mówił o walce na plażach, a trzy tygodnie później, gdy Francja była już bliska kapitulacji, o najwspanialszej godzinie Brytyjczyków. Teksty te krążyły w prasie i radiu całego świata, a po wojnie weszły do zbiorów jako osobny gatunek jego dorobku.

Nagroda odebrana przez żonę

Na ceremonii 10 grudnia 1953 roku w Sztokholmie laureata nie było. Przebywał wtedy na Bermudach, gdzie trwała konferencja z prezydentem Dwightem Eisenhowerem i premierem Francji Josephem Laniel.

Dyplom i medal odebrała w jego imieniu żona, Clementine Churchill, która przyjechała do Sztokholmu z najmłodszą córką Mary. Przygotowaną przez męża mowę bankietową odczytała na sali.

Nagroda, której chciał, i nagroda, którą dostał

Churchill był zgłaszany do Nagrody Nobla w dwóch kategoriach. Kandydatury literackie pojawiały się od 1946 roku, a równolegle wysuwano jego nazwisko do nagrody pokojowej. Z relacji osób z jego otoczenia wynika, że bardziej zależało mu na tej drugiej.

Komitet w Oslo nigdy go nie wybrał. Przeszkodą był ten sam dorobek, który w Sztokholmie uznano za literaturę: człowiek, którego mowy prowadziły naród przez wojnę, trudno mieścił się w kategorii pracy na rzecz braterstwa między narodami. Pokojową Nagrodę Nobla za rok 1953 dostał George Marshall, autor planu odbudowy Europy.

Dlaczego ten werdykt wraca w dyskusjach

Nagroda dla Churchilla bywa przywoływana jako przykład rozszerzania granic literatury. Akademia nagrodziła dzieła historyczne i oratorstwo, czyli gatunki, które rzadko trafiają na listy lektur. Sześćdziesiąt trzy lata później podobny spór wywołał werdykt dla Boba Dylana, nagrodzonego za teksty pisane do melodii.

Zarzut, który pojawia się najczęściej, dotyczy polityki. Churchill był urzędującym premierem mocarstwa, a Akademia wybrała go kilka lat po wojnie, w której odegrał rolę decydującą. Obrońcy werdyktu wskazują, że sześciotomowa historia drugiej wojny światowej przez dekady kształtowała to, jak Zachód ją pamięta, i że wpływ tego dzieła trudno podważyć niezależnie od oceny jego autora.

Churchill zmarł 24 stycznia 1965 roku w Londynie. Jego nazwisko figuruje wśród laureatów literackiej Nagrody Nobla jako jedyny przypadek polityka nagrodzonego w trakcie sprawowania urzędu.