Za co przyznano Nagrodę Nobla z medycyny w 2026 roku
Zgromadzenie Noblowskie Instytutu Karolinska ogłosiło werdykt 5 października 2026 roku. Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel dostali nagrodę za odkrycia dotyczące kanałów jonowych bramkowanych światłem oraz optogenetyki. Pulę 12 milionów koron szwedzkich podzielono na trzy równe części, czyli po 4 miliony koron, co przy kursie z dnia ogłoszenia daje po 1 558 800 złotych. Optogenetyka pozwala włączać i wyłączać pojedyncze komórki nerwowe w żywym mózgu za pomocą światła.
Oficjalne uzasadnienie brzmi „for their discoveries concerning light-gated ion channels and optogenetics”. Droga do niego zaczęła się od pytania o glon, który płynie w stronę światła, a skończyła na metodzie, którą dziś posługują się laboratoria neurobiologiczne na całym świecie.
Wcześniejsze metody badania mózgu nie pozwalały wykazać związku przyczynowego. Badacze ustalili wprawdzie w XX wieku, które obszary mózgu odpowiadają za które funkcje, ale narzędzia były zbyt zgrubne, żeby dowieść, że konkretny rodzaj komórki nerwowej wywołuje konkretne zachowanie. O takim narzędziu myślał już Francis Crick, laureat z 1962 roku, który po odkryciu podwójnej helisy zajął się mechanizmami świadomości. Uznał, że skoro sygnały w komórkach nerwowych biegną bardzo szybko, do sterowania nimi najlepiej nadawałoby się światło. Sam przyznawał, że pomysł brzmi nierealnie.
Pytanie o glon, który widzi
Na początku lat dziewięćdziesiątych Peter Hegemann pracował w Instytucie Biochemii Maxa Plancka w Martinsried i zadał proste pytanie: jak jednokomórkowy glon Chlamydomonas potrafi tak szybko reagować na światło. Ta zielenica słynie z tego, że płynie do źródła światła. Gdy oświetli się jedną stronę szalki, zielone zabarwienie przesuwa się w stronę lampy, bo glony tam płyną. Światło wykrywają plamką oczną, pomarańczową kropką na powierzchni komórki, w której siedzi cząsteczka wychwytująca światło, czyli retinal.
Hegemann mierzył maleńkimi elektrodami sygnały elektryczne powstające w glonie po oświetleniu plamki. Reakcja następowała po pół milisekundy. Dla porównania, światło docierające do ludzkiego oka uruchamia złożoną reakcję chemiczną o wielu krokach, w której dopiero ostatnie białko otwiera kanał w błonie komórki, a cały proces trwa co najmniej 10 milisekund. Glon odpowiadał więc ponad dwadzieścia razy szybciej niż nasze oko.
Hegemann widział tylko jedno wyjaśnienie: u Chlamydomonas proces musi być prostszy. Postawił hipotezę, że jedno białko naraz wychwytuje światło i działa jak kanał jonowy. Przyjęto ją sceptycznie, bo znano wtedy wiele rodzajów kanałów jonowych i żaden nie reagował na światło samodzielnie. Próby wyizolowania białka z plamki ocznej długo się nie udawały, bo poza naturalnym otoczeniem białka stawały się niestabilne. Przełom przyszedł około roku dwutysięcznego, gdy japońscy badacze zmapowali DNA glonu i udostępnili kod tysięcy genów. Grupa Hegemanna znalazła wśród nich dwa geny podobne do znanych genów białek wychwytujących światło.
Żabie komórki jajowe dają odpowiedź
Hegemann zwrócił się do Georga Nagla z Instytutu Biofizyki Maxa Plancka we Frankfurcie, który umiał badać białka w komórkach jajowych żab. Nagel wstrzyknął oba geny osobno do różnych partii jaj, a te zaczęły wytwarzać nieznane białka i umieszczać je w swojej błonie. Okazało się, że hipoteza sprzed dekady była trafna: nowe białka były kanałami jonowymi otwieranymi światłem. Nazwano je kanałorodopsyną 1 i kanałorodopsyną 2.
Druga z nich otworzyła drogę do optogenetyki. Kanał w błonie żabiego jaja otwierał się w ciągu 0,2 milisekundy od impulsu światła, a przez otwór wpływały dodatnio naładowane jony i powstawał sygnał elektryczny. Hegemann i Nagel sprawdzili następnie, czy białko zadziała poza glonem i żabą. Wprowadzili gen kanałorodopsyny 2 do ludzkich zarodkowych komórek nerki oraz do komórek nerki chomika. Komórki stały się wrażliwe na światło i po oświetleniu wytwarzały sygnał elektryczny. Wyniki opublikowali w 2003 roku wraz z propozycją, żeby białka użyć jako narzędzia do wywoływania impulsów elektrycznych światłem.
Od kliniki psychiatrycznej do przełącznika
Karl Deisseroth zaczynał w latach dziewięćdziesiątych studia medyczne z myślą o neurochirurgii, ale część szkolenia odbył w klinice psychiatrycznej. Cierpienie pacjentów i ich potrzeba pomocy skierowały jego uwagę na pytanie, dlaczego mózg działa u różnych osób tak odmiennie. Równolegle ze studiami zrobił doktorat z neurobiologii. Badał cienkie skrawki mózgu w szalkach, ale uznał, że zrozumienie chorób, z którymi stykał się w klinice, wymaga badania komórek nerwowych w żywym mózgu.
Gdy usłyszał o odkryciu kanałorodopsyny 2, napisał do Georga Nagla z prośbą o DNA kodujące to białko. Po otrzymaniu materiału wprowadził go do komórek nerwowych szczura hodowanych w szalkach. Obawiał się, że obcy gen zaszkodzi wrażliwym neuronom, ale te zaczęły wytwarzać białko bez widocznych kłopotów. Oświetlone niebieskim światłem odpowiadały natychmiast sygnałem nerwowym, który biegł dalej do kolejnych komórek. Odkrycie opublikował w 2005 roku.
Nazwa optogenetyka pojawiła się w 2006 roku. Rok później Deisseroth pobudził komórki nerwowe w mózgach żywych myszy. Jego zespół wprowadził gen kanałorodopsyny 2 do określonego typu neuronów w korze ruchowej, czyli obszarze sterującym ruchem, a potem oświetlił je cienkim światłowodem wprowadzonym do mózgu przez mały otwór w czaszce. W ten sposób sterował ruchami wąsów myszy. W tym samym roku, razem z innymi badaczami, użył optogenetyki do budzenia śpiących myszy, co potwierdziło przypuszczenie o roli nowo odkrytego typu komórek w utrzymywaniu czuwania.
Co dzięki temu wiemy o mózgu
Głośne doświadczenie z 2012 roku Deisseroth przeprowadził wspólnie z Susumu Tonegawą, laureatem z 1987 roku. Badacze obserwowali mózgi myszy przeżywających strach i zapisali, które komórki nerwowe tworzą pamięć tego przeżycia. Gdy później pobudzili dokładnie te komórki, myszy zachowywały się tak, jakby znów się bały, choć nic im nie zagrażało. Był to pierwszy eksperyment pokazujący engram, czyli wzór połączeń nerwowych powstający przy zapisywaniu wspomnienia.
Dzięki optogenetyce opisano obwody nerwowe odpowiadające za konkretne wspomnienia, emocje i zachowania, w tym te związane z chorobami neurologicznymi i psychiatrycznymi. Metoda przyniosła też wiedzę o tym, jak układ nerwowy współpracuje z komórkami w innych częściach ciała, na przykład w sercu i jelitach. W medycynie klinicznej badacze próbują jej użyć do przywracania wzroku osobom z uszkodzeniem widzenia.
Per Svenningsson, przewodniczący Komitetu Noblowskiego w dziedzinie fizjologii lub medycyny, powiedział w komunikacie: „Optogenetics provides opportunities for mapping the brain in a way that we could once only dream of”. W naszym przekładzie: optogenetyka daje możliwości mapowania mózgu w sposób, o jakim kiedyś można było tylko marzyć.
Dlaczego nagrodę dostało trzech, a nie sześciu
Optogenetyka powstawała w kilku zespołach naraz i wcześniejsze wyróżnienia obejmowały szersze grono. Rumford Prize, przyznaną w 2019 roku przez Amerykańską Akademię Sztuk i Nauk, podzieliło sześciu badaczy: obok tegorocznych noblistów także Ernst Bamberg, Edward Boyden i Gero Miesenböck. Ci sami trzej badacze figurują w opisach historii metody obok Deisserotha, Hegemanna i Nagla.
Statut Fundacji Nobla nie pozwala podzielić jednej nagrody na więcej niż trzy części i granicy tej nie przekroczono ani razu w całej historii. Komitet musiał więc wybrać, a wybrał linię prowadzącą od glonu do przełącznika w neuronie: hipotezę, dowód w komórkach jajowych żab i przeniesienie białka do komórek nerwowych.
Trójka ma już za sobą nagrody uchodzące za zapowiedź Nobla. Peter Hegemann i Georg Nagel dostali w 2013 roku Louis-Jeantet Prize, a w tym samym roku obaj znaleźli się wśród laureatów The Brain Prize. Georg Nagel otrzymał w 2020 roku Shaw Prize w dziedzinie nauk o życiu.
Laureaci
| Laureat | Urodzony | Afiliacja |
|---|---|---|
| Karl Deisseroth | 18 listopada 1971, Boston, Stany Zjednoczone | Howard Hughes Medical Institute, Uniwersytet Stanforda |
| Peter Hegemann | 11 grudnia 1954, Münster, Niemcy | Uniwersytet Humboldtów w Berlinie |
| Georg Nagel | 24 sierpnia 1953, Weingarten, Niemcy | Uniwersytet w Würzburgu |
Werdykt z medycyny otworzył tydzień noblowski 2026. Kolejne nagrody ogłaszano w następnych dniach, a komplet zbieramy na stronie Nagrody Nobla 2026.
Pytania o Nobla z medycyny 2026
Za co przyznano Nagrodę Nobla z medycyny w 2026 roku?
Za odkrycia dotyczące kanałów jonowych bramkowanych światłem oraz optogenetyki. Peter Hegemann i Georg Nagel odkryli w glonie białko otwierane światłem, a Karl Deisseroth zamienił je w przełącznik do komórek nerwowych. Werdykt ogłoszono 5 października 2026 roku.
Czym jest optogenetyka?
Metodą sterowania aktywnością komórek nerwowych za pomocą światła. Do wybranych neuronów wprowadza się gen białka, które po oświetleniu otwiera kanał w błonie komórki. Impuls światła wywołuje wtedy sygnał nerwowy, a badacz wie dokładnie, które komórki pobudził. Nazwa pojawiła się w 2006 roku.
Czym jest kanałorodopsyna?
Białkiem z powierzchni glonu Chlamydomonas, które po oświetleniu światłem niebieskim otwiera w sobie kanał dla naładowanych jonów. Kanałorodopsyna 2 otwiera się w 0,2 milisekundy i to ona stała się podstawą optogenetyki.
Dlaczego nagrodę podzielono na trzy równe części?
Każdy z laureatów odpowiada za inny etap tego samego odkrycia. Hegemann postawił hipotezę i znalazł geny, Nagel wykazał w komórkach jajowych żab, że białka są kanałami otwieranymi światłem, a Deisseroth przeniósł je do komórek nerwowych. Każdy otrzymuje jedną trzecią puli.
Ile wynosi Nagroda Nobla z medycyny 2026?
Pula wynosi 12 milionów koron szwedzkich na dziedzinę, o milion więcej niż w latach 2023 do 2025. Przy podziale na trzy równe części każdy z laureatów dostaje 4 miliony koron, czyli około 1,56 miliona złotych.
Dlaczego Nobla za optogenetykę dostało tylko trzech badaczy?
Statut Fundacji Nobla nie pozwala dzielić jednej nagrody na więcej niż trzy części. Wcześniejsze wyróżnienia za optogenetykę, jak Rumford Prize z 2019 roku, obejmowały sześciu badaczy, w tym Ernsta Bamberga, Edwarda Boydena i Gera Miesenböcka.
Kto dostał Nagrodę Nobla z medycyny w 2026 roku?
Karl Deisseroth z Howard Hughes Medical Institute i Uniwersytetu Stanforda, Peter Hegemann z Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie oraz Georg Nagel z Uniwersytetu w Würzburgu.
Do czego optogenetyka służy w medycynie?
Pozwoliła opisać obwody nerwowe odpowiadające za wspomnienia, emocje i zachowania, w tym te związane z chorobami neurologicznymi i psychiatrycznymi. W badaniach klinicznych próbuje się jej używać do przywracania wzroku osobom z uszkodzeniem widzenia.