Polscy nobliści

Siedmioro laureatów, osiem nagród

Polskich noblistów jest siedmioro, a nagród osiem. Różnica bierze się z jednej osoby: Maria Skłodowska-Curie dostała Nagrodę Nobla dwa razy, w 1903 roku z fizyki i w 1911 roku z chemii.

Pięć nagród przypadło literaturze, dwie naukom ścisłym, jedna działaniom na rzecz pokoju. Pierwszą przyznano w 1903 roku, ostatnią za rok 2018. Między Sienkiewiczem a Reymontem minęło dziewiętnaście lat, między Reymontem a Miłoszem pięćdziesiąt sześć.

Sto piętnaście lat, osiem nagród

Między pierwszą a ostatnią minęło sto piętnaście lat. Najdłuższa przerwa trwała pięćdziesiąt sześć lat, od Reymonta do Miłosza. Ciemniejsze punkty oznaczają obie nagrody Marii Skłodowskiej-Curie.

Maria Skłodowska-Curie i jej dwie nagrody

Urodziła się 7 listopada 1867 roku w Warszawie, studiowała na Sorbonie, zmarła 4 lipca 1934 roku w sanatorium w Passy. W 1903 roku dostała nagrodę z fizyki razem z mężem Piotrem i Henrim Becquerelem. Osiem lat później Akademia uhonorowała ją po raz drugi, tym razem samodzielnie, za odkrycie polonu i radu.

Do dziś pozostaje jedyną osobą nagrodzoną w dwóch różnych naukach ścisłych. Była też pierwszą kobietą z Nagrodą Nobla, w gronie, w którym kobiety stanowią 67 osób na 1018 laureatów. Jej córka Irène Joliot-Curie odebrała nagrodę z chemii w 1935 roku.

Polon nazwała na cześć kraju, którego wtedy nie było na mapie. Nazwa pierwiastka była manifestem politycznym ogłoszonym w piśmie naukowym.

Pięć nagród literackich

Henryk Sienkiewicz dostał nagrodę w 1905 roku, gdy Polska od stu dziesięciu lat nie istniała jako państwo. Akademia doceniła całą twórczość, choć w uzasadnieniu nie padł tytuł żadnej książki. W Szwecji znano go przede wszystkim z Quo vadis, przetłumaczonego wcześniej na szwedzki.

Władysław Reymont jest wyjątkiem, bo w jego przypadku Akademia wskazała konkretne dzieło: czterotomowych Chłopów. Pisarz nie pojechał do Sztokholmu, bo chorował na serce. Zmarł trzynaście miesięcy po ogłoszeniu werdyktu.

Czesław Miłosz odbierał nagrodę w 1980 roku jako emigrant, którego książki w kraju były zakazane. Od ucieczki z placówki dyplomatycznej w Paryżu minęło wtedy dwadzieścia dziewięć lat. Wisława Szymborska odebrała nagrodę w grudniu 1996 roku i przez resztę życia opowiadała, jak bardzo rozstroiła jej spokój.

Olga Tokarczuk jest laureatką za rok 2018, ale nazwisko poznaliśmy dopiero 10 października 2019 roku. Akademia Szwedzka wstrzymała ogłoszenie o rok z powodu kryzysu we własnych szeregach i wręczyła wtedy dwie nagrody naraz.

Pokojowa nagroda w czasie stanu wojennego

Lech Wałęsa dostał Pokojową Nagrodę Nobla w 1983 roku, gdy był pracownikiem Stoczni Gdańskiej po zwolnieniu z internowania. Do Oslo nie pojechał, bo obawiał się, że władze nie wpuszczą go z powrotem. Nagrodę odebrali żona Danuta i syn Bogdan.

Siedem lat później Wałęsa został prezydentem Polski. Pieniądze z nagrody przekazał na fundusz wspierający rolnictwo.

Dlaczego liczby bywają różne

W różnych zestawieniach przeczytasz o siedmiorgu, ale też o siedemnastu czy nawet trzydziestu polskich noblistach. Rozbieżność nie wynika z pomyłek, tylko z trzech różnych kryteriów: obywatelstwa w chwili przyznania nagrody, miejsca urodzenia i pochodzenia rodziny.

Joseph Rotblat urodził się w 1908 roku w Warszawie, a Pokojową Nagrodę Nobla dostał w 1995 roku jako obywatel brytyjski, za pracę nad rozbrojeniem jądrowym. Isaac Bashevis Singer przyszedł na świat w Leoncinie pod Warszawą, pisał w jidysz i nagrodę z literatury odebrał w 1978 roku z paszportem amerykańskim. Albert Michelson, laureat z fizyki w 1907 roku, urodził się w Strzelnie w Wielkopolsce, a do Stanów Zjednoczonych wyjechał jako dwulatek.

Podobnych przypadków jest więcej. Maria Goeppert-Mayer, druga kobieta z Noblem z fizyki, urodziła się w 1906 roku w Katowicach. Günter Grass, nagrodzony w 1999 roku, pochodził z Gdańska i pisał o nim przez całe życie. We Wrocławiu urodzili się Fritz Haber, Max Born i Reinhard Selten.

Do tego dochodzą granice, które się przesuwały. Baza Fundacji Nobla przy każdym laureacie podaje dzisiejszą przynależność państwową miejsca urodzenia i czasem się myli. Georges Charpak, laureat z fizyki z 1992 roku, urodził się w Dąbrowicy na Wołyniu, która przed wojną leżała w Polsce, a dziś należy do Ukrainy. W bazie figuruje jako miejsce polskie.

Na tej stronie trzymamy się kryterium najwęższego i najmniej spornego: laureaci, którzy w chwili przyznania nagrody byli obywatelami Polski albo pisali po polsku jako polscy pisarze. Maria Skłodowska-Curie ma w tym gronie miejsce szczególne, bo miała obywatelstwo francuskie, lecz podpisywała się nazwiskiem panieńskim i polskość podkreślała do końca życia.

Pytania o polskich noblistów

Źródła

• Fundacja Nobla: pełna lista laureatów
• Fundacja Nobla: baza laureatów, interfejs programistyczny
• Akademia Szwedzka: komunikat o nagrodach literackich za lata 2018 i 2019