Olga Tokarczuk

Za co Olga Tokarczuk dostała Nagrodę Nobla

Akademia Szwedzka nagrodziła pisarkę za wyobraźnię narracyjną, która z encyklopedyczną pasją przedstawia przekraczanie granic jako formę życia. Nagroda dotyczy roku 2018, a ogłoszono ją 10 października 2019 roku i wynosiła 9 mln koron szwedzkich.

Uzasadnienie trafnie opisuje jej sposób budowania książek. Tokarczuk rzadko prowadzi jedną fabułę od początku do końca. Składa powieść z fragmentów, zapisków, map, przepisów i cudzych historii, a sens powstaje dopiero z zestawienia. Granice, które jej bohaterowie przekraczają, bywają państwowe, ale częściej są to granice między gatunkami, epokami, religiami albo między człowiekiem a zwierzęciem.

Była piątą polską laureatką literackiego Nobla i pierwszą kobietą z Polski uhonorowaną w tej dziedzinie od czasu Wisławy Szymborskiej, nagrodzonej dwadzieścia dwa lata wcześniej.

Dlaczego nagroda przyszła rok później

Nagroda za 2018 rok została ogłoszona dopiero jesienią 2019. Powodem był kryzys w samej Akademii Szwedzkiej.

Wiosną 2018 roku wyszły na jaw oskarżenia o napaści seksualne wobec Jeana-Claude’a Arnaulta, francuskiego fotografa i męża Kathariny Frostenson, członkini Akademii. Pojawił się też zarzut, że z jego otoczenia wyciekały nazwiska przyszłych laureatów, na których zarabiali bukmacherzy. Akademia podzieliła się, kilku członków odeszło, a instytucja straciła zdolność do rozstrzygnięcia.

W maju 2018 roku ogłoszono, że nagrody za ten rok nie będzie. Była to pierwsza taka przerwa od 1943 roku, a w całej historii literackiego Nobla siódma: wcześniej nagrody nie przyznano w latach 1914, 1918, 1935 oraz od 1940 do 1943, czyli w czasie obu wojen światowych.

Po reformie Akademii zaległość nadrobiono. 10 października 2019 roku ogłoszono dwie nagrody naraz: za 2018 rok dla Olgi Tokarczuk i za 2019 rok dla austriackiego pisarza Petera Handkego. Ta druga wywołała protesty, bo Handke publicznie wspierał Slobodana Miloševicia.

Bieguni i Booker

Powieść Bieguni z 2007 roku przyniosła jej Nagrodę Nike w 2008 roku, a jedenaście lat później otworzyła drogę do czytelników anglojęzycznych. Przekład Jennifer Croft, wydany pod tytułem Flights, zdobył w 2018 roku Międzynarodową Nagrodę Bookera.

Książka nie ma ciągłej fabuły. Składa się ze stu kilkudziesięciu fragmentów o podróży, ciele i ruchu, od osiemnastowiecznych gabinetów osobliwości po współczesne lotniska. Tytuł odsyła do rosyjskiej sekty wierzącej, że zło nie dosięgnie człowieka w ciągłym ruchu.

Nagroda Bookera jest w tym przypadku ważna także dlatego, że dzieli się ją po równo między autora i tłumacza. Croft pracowała nad przekładem dziesięć lat i przez większość tego czasu nie miała wydawcy.

Nie trzyma się jednego gatunku. Prowadź swój pług przez kości umarłych z 2009 roku jest kryminałem, w którym starsza nauczycielka z Kotliny Kłodzkiej tropi sprawcę śmierci myśliwych, a przy okazji stawia pytania o prawa zwierząt. Agnieszka Holland nakręciła na tej podstawie film Pokot, nagrodzony w 2017 roku Srebrnym Niedźwiedziem na festiwalu w Berlinie.

W Annie In w grobowcach świata z 2006 roku przepisała sumeryjski mit o zejściu bogini Inanny do świata umarłych, a w E.E. z 1995 roku opisała dziewczynkę, u której rodzina dopatruje się zdolności medium. Zbiór opowiadań Gra na wielu bębenkach wyszedł w 2001 roku.

Księgi Jakubowe

Najobszerniejsza książka Tokarczuk ukazała się w 2014 roku i liczy blisko dziewięćset stron. Opowiada o Jakubie Franku, osiemnastowiecznym przywódcy religijnym z pogranicza polsko-ukraińskiego, który wyprowadził swoich wyznawców z judaizmu najpierw ku islamowi, a potem ku katolicyzmowi.

Powieść dostała Nagrodę Nike w 2015 roku, a zarazem wywołała ataki części środowisk prawicowych, zarzucających autorce fałszowanie polskiej historii. Pisarka dostawała wtedy pogróżki, a wydawnictwo przez pewien czas zapewniało jej ochronę.

Życiorys

Urodziła się 29 stycznia 1962 roku w Sulechowie, a dzieciństwo spędziła w Klenicy i Kietrzu, gdzie w 1981 roku zdała maturę. Rodzice byli nauczycielami, a rodzina przyjechała na ziemie zachodnie z dawnych Kresów.

Psychologię skończyła na Uniwersytecie Warszawskim w 1987 roku i przez kilka lat pracowała jako psychoterapeutka w poradni zdrowia psychicznego w Wałbrzychu. Mówiła potem, że zawód ten nauczył ją słuchania cudzych historii, co widać w konstrukcji jej książek.

Debiutowała powieścią Podróż ludzi Księgi w 1993 roku. Rozgłos przyniósł jej Prawiek i inne czasy z 1996 roku, opowieść o mitycznej wsi i jej mieszkańcach obejmująca cały wiek dwudziesty. Od lat dziewięćdziesiątych mieszka w Krajanowie koło Nowej Rudy na Dolnym Śląsku.

Czuły narrator

Wykład noblowski zatytułowany Czuły narrator wygłosiła 7 grudnia 2019 roku. Postawiła w nim tezę, że literaturze potrzebny jest narrator, który opowiada z czułością, czyli dostrzega to, co pojedyncze i kruche, zamiast układać świat w wygodne schematy.

Mówiła też o rozpadzie opowieści na miliony pojedynczych głosów w internecie i o tym, że brakuje dziś historii, które dałyby się opowiedzieć wspólnie. Tekst ukazał się po polsku w zbiorze pod tym samym tytułem w 2020 roku.

W 2020 roku powołała Fundację Olgi Tokarczuk, która wspiera tłumaczy literatury polskiej i prowadzi program rezydencji dla pisarzy.

Najważniejsze książki

Pytania o Olgę Tokarczuk

Źródła

• Fundacja Nobla: Olga Tokarczuk, nota laureatki
• PAP: Akademia Szwedzka nie przyzna nagrody za 2018 rok